Swift’in bilim gözlemleri neden 20 Ekim’de bitti
NASA’nın Neil Gehrels Swift Gözlemevi, yörüngesinin kritik ölçüde alçalması üzerine 20 Ekim’de bilim gözlemlerini bitirdi. Uzay aracı, son gözlemini Dünya yüzeyinden yaklaşık 275 kilometre yüksekte gerçekleştirdi. NASA, 23 Ekim’de görevin bilim operasyonlarının sona erdiğini açıkladı.
Swift’in yeniden girişte Dünya atmosferinde yanarak parçalanması bekleniyor. Yeniden giriş takvimine ilişkin tahminler kaynaklarda birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişiyor. Yörüngedeki atmosfer sürüklenmesi ve Güneş etkinliğindeki değişimler, yeniden giriş zamanının kesin olarak hesaplanmasını zorlaştırıyor.
Swift, 20 Kasım 2004’te iki yıllık ana görev hedefiyle fırlatılmıştı. Gözlemevi, planlanan sürenin yaklaşık 11 katına ulaşarak neredeyse 22 yıl boyunca çalıştı. Görev ekibi, yörünge kurtarma girişiminin iptal edilmesinden sonra gözlemevini son haftalarında yeniden bilimsel kullanıma açtı.
Gamma ışını patlamalarını izleyen üç araç
Swift, evrendeki en enerjik kısa süreli olaylardan gamma ışını patlamalarını saptamak için tasarlandı. Gamma ışını patlamaları saniyenin küçük bir bölümünden birkaç dakikaya kadar sürebildiği için, gökbilimcilerin kaynağı hızla belirlemesi büyük önem taşıyor.
Gözlemevinin Burst Alert Telescope adlı aygıtı, gökyüzünün geniş bir alanındaki gamma ışını emisyonlarını taradı ve patlamaların konumunu belirledi. Swift daha sonra X-ışını teleskobu ile morötesi/optik teleskobunu aynı hedefe çevirebildi. Uzay aracı, aygıtlarını çoğu kez yaklaşık bir dakika içinde hedefe yönelterek patlama sonrası zayıflayan ışığı farklı dalga boylarında kaydetti.
Swift’in hızlı yönelme yeteneği, yalnızca gamma ışını patlamaları için kullanılmadı. Gözlemevi süpernova patlamalarını, süper kütleli kara deliklerin etkin olduğu galaksileri, kara deliklerin parçaladığı yıldızları, kuyruklu yıldızları ve asteroitleri de izledi. Swift, 2017’de iki nötron yıldızının birleşmesinden doğan olayın ve kökeni belirlenen ilk yüksek enerjili nötrinonun incelenmesine katkı verdi.
Gözlemevi, 2022’de GRB 221009A olarak adlandırılan ve şimdiye kadar gözlenen en parlak gamma ışını patlamalarından biri kabul edilen olayı da takip etti. Swift verileri, kısa ve uzun süreli gamma ışını patlamalarının sınıflandırılmasına dair araştırmalarda önemli bir veri seti oluşturdu.
Yörünge yükseltme girişimi neden başarısız oldu
Swift’in irtifası, atmosferin en dış katmanındaki seyrek moleküllerle sürekli etkileşim nedeniyle yıllar içinde azaldı. Güneş etkinliğindeki artış, üst atmosferi ısıtıp genişlettiği için alçak Dünya yörüngesindeki sürüklenmeyi güçlendirdi. Artan sürüklenme, Swift’i yavaşlatarak daha alçak yörüngelere çekti.
NASA, gözlemevinin ömrünü uzatmak amacıyla Swift’i yakalayıp yörüngesini yükseltecek robotik bir görev planladı. Arizona merkezli Katalyst Space Technologies tarafından geliştirilen LINK uzay aracı, 3 Temmuz 2026’da Pegasus XL roketiyle fırlatıldı.
LINK’teki yönelim kontrol sorunu, uzay aracının Swift’e yaklaşarak yakalama ve yörünge yükseltme manevrasını yapmasını engelledi. NASA ağustos ayında yükseltme denemesinin gerçekleşmeyeceğini bildirdi. LINK’in yakınlık operasyonları ve buluşma teknolojileri için gösterim görevine devam etmesi planlandı; ancak Swift’in irtifa kaybı durdurulamadı.
Yörünge alçaldıkça Swift, astronomik hedeflere güvenilir biçimde yönelme kabiliyetini kaybetti. Bilim operasyonlarının sona ermesiyle uzay aracı kurtarılamaz aşamaya geçti. NASA, Swift’in görev alanındaki hızlı tepki kapasitesini mevcut uzay teleskopları ve olası ticari çözümlerle nasıl koruyabileceğini değerlendiriyor.
Yirmi iki yıllık görevden kalan bilimsel arşiv
Swift, görevi boyunca 2 binden fazla gamma ışını patlamasını gözledi ve 1.400’den fazla süpernova patlamasını inceledi. Gözlemevinin verileri yaklaşık 7 bin bilimsel makaleye katkı sundu. Verilerin gözlemden kısa süre sonra kamuya açılması, farklı kurumların aynı olaylar üzerinde hızla çalışmasına da olanak verdi.
Arşivde yaklaşık 12 ტერabayt veri, yaklaşık 22 yıllık parlaklık ölçümleri, çok dalga boylu tayflar ve morötesi/optik teleskoptan 1,5 milyondan fazla görüntü bulunuyor. Gökbilimciler, Swift kayıtlarını yeni teleskopların ölçümleriyle birleştirerek eski gözlemlerden yeni sonuçlar üretebilecek.
Swift’in kaybı, özellikle nadir ve hızla solan kozmik olayların erken evrelerini gözleme imkânında boşluk yaratacak. Buna karşılık Swift arşivi, uzay aracı atmosferde yandıktan sonra da yıldız patlamaları, kara delikler ve değişken gök cisimleri üzerine araştırmalarda kullanılmayı sürdürecek.
Sıkça Sorulanlar
NASA'nın Swift Gözlemevi ne zaman bilim operasyonlarını sona erdirdi?
NASA'nın Neil Gehrels Swift Gözlemevi, son bilim gözlemini 20 Ekim 2026'da yaptı. NASA, gözlemevinin bilim operasyonlarının bittiğini 23 Ekim 2026'da duyurdu.
Swift Gözlemevi neden Dünya'ya düşüyor?
Artan güneş etkinliği, Dünya'nın üst atmosferini genişleterek Swift'in maruz kaldığı atmosferik sürüklenmeyi artırdı. Sürüklenme uzay aracının yörüngesini düşürdü ve Swift'in hedeflere güvenilir biçimde yönelmesini engelledi.
Swift'i kurtarmak için yapılan girişim neden sonuç vermedi?
LINK adlı robotik uzay aracının Swift'i yakalayıp yörüngesini yükseltmesi planlandı. LINK'teki yönelim kontrol sorunu nedeniyle yakalama ve yörünge yükseltme manevrası gerçekleştirilemedi.
Swift Gözlemevi hangi keşiflere katkı sundu?
Swift, 2 binden fazla gamma ışını patlamasını, 1.400'den fazla süpernovayı ve kara deliklerle bağlantılı olayları gözledi. Gözlemevinin verileri yaklaşık 7 bin bilimsel makaleye katkı verdi ve nötron yıldızı birleşmeleri ile nötrino kaynaklarının incelenmesinde kullanıldı.
Swift'in verileri uzay aracı yok olduktan sonra kullanılabilecek mi?
Evet. Swift'in yaklaşık 12 ტერabaytlık veri arşivi kamuya açık kalacak; arşivde uzun dönemli parlaklık ölçümleri, tayflar ve 1,5 milyondan fazla görüntü yer alıyor.