ABD Başkanı Donald Trump, Rusya ile Ukrayna’nın enerji tesislerine yönelik saldırıları durdurma mutabakatının geçerli olduğunu savundu. Rusya’nın bir sonraki gece düzenlediği saldırılarda enerji tesislerinin hedef alındığına dair açıklama yapılmadı. Ancak Rusya, Ukrayna kentleri ile ulaşım ve lojistik altyapısına füze ve insansız hava araçlarıyla saldırmayı sürdürdü; Harkiv’de en az dört kişi öldü.
Rusya Savunma Bakanlığının gece saldırılarına ilişkin açıklamasında Ukrayna enerji tesisleri yer almadı. Kremlin, enerji ateşkesi sorulduğunda temasların sürdüğünü bildirmekle yetindi ve mutabakatın ayrıntılarını açıklamadı. Lviv kentinin önemli bölümüne ısı sağlayan bir tesisin yakınına füze düştüğü bildirildi; saldırının enerji altyapısını kasten hedef alıp almadığı netleşmedi.
Zelenskiy, Ukrayna’nın Trump’ın açıklamasından sonra iki gün boyunca Rus rafinerilerini vurmadığını söyledi. Ukrayna yönetimi buna karşılık Rusya’nın önceki gün altı enerji tesisini hedef aldığını bildirmişti. Trump, Beyaz Saray’da gazetecilerin sorularını yanıtlarken iki tarafın da mutabakatı kabul ettiğini ileri sürdü; ihlal iddialarının her iki taraf için incelenmesi gerektiğini söyledi.
Trump’ın enerji ateşkesi açıklaması, Rus dizelinin ABD ve küresel pazara sevkine izin veren geçici lisans kararından iki gün sonra geldi. Petrol fiyatları açıklamanın ardından kısa süreli bir gerileme gösterse de Orta Doğu’daki yeni çatışmalar ve arz riskleri nedeniyle yeniden yükselişe geçti.
Enerji tesisleri hedef alınmadı, saldırılar sürdü
Rusya’nın son gece saldırılarına ilişkin günlük açıklamasında Ukrayna enerji tesislerinin adı geçmedi. Bu durum, Trump’ın enerji ateşkesi açıklamasından sonra ilk kez Rusya’nın enerji hedeflerini açıkladığı saldırı listesinde yer vermemesi anlamına geldi. Ancak Kremlin, enerji tesislerine saldırıların durdurulduğunu resmen doğrulamadı.
Ukrayna Hava Kuvvetleri, Rusya’nın gece boyunca 108 insansız hava aracı kullandığını, bunların 88’inin düşürüldüğünü ya da etkisiz hâle getirildiğini bildirdi. Saldırılarda 17 ayrı noktada hasar tespit edildi. Mıkolayiv bölgesindeki bir kargo terminali, Dnipropetrovsk bölgesindeki ulaşım altyapısı ve Hmelnitski bölgesindeki bir hastane zarar gördü.
Harkiv’de bir konut binasına düzenlenen saldırıda en az dört kişi öldü, en az 11 kişi yaralandı. Kiev’e gece saatlerinde altı balistik füze fırlatıldığı, saldırıdan önce Ukrayna tarafına erken uyarı ulaşmadığı açıklandı. Ukrayna Dışişleri Bakanı Andriy Sibiga, ülkesinin ABD’den istihbarat verisi almaya devam ettiğini söyledi.
Trump, 11 Ekim’de yaptığı paylaşımda Rusya ve Ukrayna’nın birbirlerinin enerji tesislerine yönelik saldırıları derhal durdurmayı kabul ettiğini söyledi. Daha sonraki açıklamasında da mutabakatın yürürlükte olduğunu savundu. Ancak taraflara iletilen mutabakat metni ve doğrulama yöntemi açıklanmadı. Ateşkesin ilk aşamada petrol rafinerilerine saldırıların durdurulmasıyla sınırlı olduğu, elektrik santralleri ile iletim şebekelerini kapsayan daha geniş bir düzenlemenin ise sonraki görüşmelere bırakıldığı öne sürüldü.
Zelenskiy, Ukrayna’nın enerji ateşkesine Rusya’nın da aynı şartlara uyması halinde destek vereceğini açıkladı. Zelenskiy, ateşkesin yalnızca petrol rafinerilerini değil elektrik üretim tesislerini, iletim şebeklerini ve doğal gaz altyapısını da kapsamasını istedi. Ukrayna yönetimi, 12 Ekim’de Rusya’nın ülke genelinde altı enerji tesisini hedef aldığını ve saldırılarda 33 kişinin yaralandığını bildirdi. Harkiv’de bir termik santralin ve doğal gaz tesisinin insansız hava araçlarıyla hedef alındığı da açıklandı.
Ayrıca Trump’ın Ukrayna’da lider değişimi ve seçim yapılması yönündeki çağrılarına yanıt veren Zelenskiy, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in 60 günlük bir ateşkesi kabul etmesi halinde seçime gitmeye hazır olduğunu belirtti. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise temasların sürdüğünü ancak kalıcı bir barış istediklerini bildirdi.
Rus dizeli için sevkiyat takvimi açıklandı
Trump, Rusya’nın ilk aşamada 300 bin tondan fazla dizeli derhal Amerikan ve küresel alıcılara göndereceğini söyledi. Kasım ayında 500 bin tonluk ek sevkiyat, aralık ayında ise 1 milyon tonluk ilave teslimat planlanıyor.
Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, ABD ve Rusya yönetimlerinin dizel arzı konusunda görüşmeler yürüttüğünü, Rusya’nın küresel piyasalara ek hacim sunma imkânı bulunduğunu söyledi. Novak, dizel ihracatının yıl sonuna kadar aylık 3 milyon ila 3,5 milyon tona ulaşabileceğini belirtti. Açıklanan kapasitenin fiilî teslimata dönüşüp dönüşmeyeceği, ticari sözleşmeler ve taşıma planları açıklanmadığı için henüz net değil.
Trump’ın paylaşımına göre Rus rafinerilerinin durumuna bağlı olarak kısa süre içinde aylık 3 milyon tona ulaşabilecek ek dizel sevkiyatı da yapılacak. Açıklanan toplam hacme ilişkin farklı rakamlar bulunuyor; bazı açıklamalarda 4 milyon tonun üzerinde dizel arzından söz edilirken, duyurulan parti takvimi daha yüksek bir potansiyele işaret ediyor. Söz konusu hacimlerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bağımsız biçimde doğrulanmadı.
Rusya, 10 Ekim’de dizel ihracatındaki kısıtlamaları kısmen gevşetti. Ancak sevkiyatların hangi limanlardan yapılacağı ve ticari alıcıların kimler olacağı henüz açıklanmadı. İhracat hacminin rafinerilerin üretimi, mevcut stoklar, taşıma düzenlemeleri ve geçici lisansın uygulanmasına bağlı olacağı belirtiliyor.
Rusya’daki akaryakıt sıkıntısı, açıklanan sevkiyat miktarlarının karşılanıp karşılanamayacağı tartışmasını da doğurdu. Rusya yönetimi iç piyasadaki ihtiyacın karşılanacağını savunurken, bazı uzmanlar hasat döneminin bitmesiyle dizel talebinin gerilediğini ve ihracat için fazlalık oluşabileceğini belirtiyor.
Geçici lisans ve ABD Kongresi’nden gelen tepkiler
ABD Hazine Bakanlığına bağlı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi, Rus dizelinin satışı, teslimatı, boşaltılması ve ithalatına izin veren geçici genel lisansı yürürlüğe koydu. Lisans, 9 Ekim itibarıyla yürürlüğe girdi ve 7 Nisan 2027’ye kadar geçerli olacak.
2022 tarihli Rus enerji ithalatı yasağı, yasağın kaldırılması için başkanın Kongreye sertifika sunmasını; Rusya’nın Ukrayna’nın kabul edeceği şartlarda savaşı durdurduğunu, NATO üyelerine yönelik yakın saldırı tehdidi oluşturmadığını ve Ukrayna halkının kendi yönetimini seçme hakkını tanıdığını bildirmesini öngörüyor. Yasa ayrıca ilgili Kongre komiteleriyle istişare ve önceden raporlama şartı içeriyor.
Karar, ABD Kongresi’nde hem Cumhuriyetçi hem de Demokrat senatörlerin sert tepkisine yol açtı. İki partiden senatörler yaptıkları ortak açıklamada, yönetimin yasal istişare ve raporlama yükümlülüklerini yerine getirmediğini savunarak karardan geri dönmesini istedi. Bazı Cumhuriyetçi temsilciler de Rus petrolü alımlarını tamamen engelleyecek yasa tasarısı hazırlayacaklarını açıkladı.
Trump ise düzenlemenin yüksek yakıt maliyetlerini azaltmayı amaçladığını savundu. Trump, Avrupa Birliği’nin Rus enerjisi için 250 milyar dolar ödeme yaptığını öne sürdü ancak bu rakamın hangi döneme ve hangi veriye dayandığını açıklamadı.
Yüksek fiyatlar ve arz kesintileri kararın arkasında
Dizel fiyatları, şubat ayında başlayan İran savaşı ve Rusya-Ukrayna savaşındaki enerji altyapısı saldırılarının ardından keskin biçimde yükseldi. ABD’de ortalama dizel fiyatı 9 Ekim’de galon başına 6,28 dolar olarak ölçüldü; bazı eyaletlerde fiyatların 7 ila 8 dolar seviyelerine çıktığı bildirildi. Yakıt maliyetleri, tarım ve taşımacılık sektörlerini doğrudan etkiliyor.
İlk 300 bin tonluk sevkiyat yaklaşık 2,25 milyon varile karşılık geliyor. ABD ulaştırma sektörünün günlük dizel tüketiminin yaklaşık 2,94 milyon varil olduğu dikkate alındığında, ilk parti tek başına bir günlük talebi dahi karşılamıyor. Enerji analistleri, ek miktarların küresel piyasalardaki arz kaybının yalnızca sınırlı bölümünü telafi edebileceği ve seçimden önce pompa fiyatlarında belirgin bir düşüş yaratmasının zor olduğu görüşünde.
Trump, düşük dizel fiyatlarını iç ekonomi ve yaklaşan ara seçimler öncesinde öncelik olarak tanımladı. Vadeli dizel fiyatları duyurunun ardından yaklaşık yüzde 5 geriledi. Ancak piyasa analistleri, vaat edilen hacimlerin sıkışık küresel piyasada fiyatları kalıcı biçimde düşürmeye yetmeyebileceğini belirtiyor.
Ancak eleştirmenler, bu adımın Moskova’ya savaş finansmanı sağlayacağını öne sürüyor. Zelenskiy, Rus petrol ürünlerinin satışına izin verilmesinin barış getirmeyeceğini, ekonomik baskının azalmasının Rusya’yı saldırılarını sürdürmeye teşvik edebileceğini söyledi.
Petrol piyasasında Orta Doğu gerilimi öne çıktı
Dizel anlaşması duyurusu sonrası vadeli fiyatlarda düşüş görülse de Orta Doğu’daki gelişmeler piyasaları yeniden hareketlendirdi. Suudi Arabistan’daki havalimanı saldırısı ve Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer yapan tankerlere yönelik insansız hava aracı saldırıları petrol fiyatlarını iki haftanın en yüksek seviyesine çıkardı.
Brent petrolün varil fiyatı 107 dolara, ABD ham petrolü ise 93,7 dolar seviyesine yükseldi. Analistler, jeopolitik risk priminin yüksek kalmaya devam ettiğini belirtiyor.
Uluslararası tepkiler ve yaptırım kararları
Karar, Avrupa ülkeleri tarafından da eleştiriyle karşılandı. İsveç, Estonya ve İngiltere yetkilileri, Rus enerji gelirlerine gevşeme getirilmesinin Moskova’nın askeri kapasitesini güçlendireceği yönünde uyarılarda bulundu.
Avrupa Birliği Dışişleri Bakanları ise ABD’nin adımlarına yanıt olarak Rusya’nın askeri-endüstriyel kompleksini hedef alan yeni yaptırım paketini kabul etti. Yeni listeye alınan kişi ve kuruluş sayısına ilişkin kaynaklarda farklı rakamlar yer aldı; bazı açıklamalarda 1.569, bazılarında 1.646 yeni yaptırım bildirildi. Paket, füze tedarik zincirleri, insansız hava aracı üreticileri ve denizaltı tersaneleri gibi alanları hedef alıyor.
Avrupa Birliği yetkilileri, Moskova üzerindeki ekonomik baskının sürdürülmesi gerektiğini vurguladı.
Sıkça Sorulanlar
Rusya enerji tesislerine yönelik saldırıları durdurdu mu?
Rusya'nın son gece saldırılarına ilişkin açıklamasında Ukrayna enerji tesisleri yer almadı. Ancak Kremlin, enerji tesislerine saldırıları durdurmaya yönelik resmi bir anlaşmayı doğrulamadı ve temasların sürdüğünü bildirdi.
Rusya'nın son saldırılarında Ukrayna'da kaç kişi öldü?
Rusya'nın Harkiv'de bir konut binasına düzenlediği saldırıda en az dört kişi öldü. Saldırıda en az 11 kişinin de yaralandığı bildirildi.
Ukrayna Rus rafinerilerine saldırı düzenledi mi?
Volodimir Zelenskiy, Ukrayna'nın enerji ateşkesi açıklamasından sonra iki gün boyunca Rus rafinerilerini hedef almadığını söyledi. Ukrayna yönetimi, mutabakatın enerji üretimi, iletim şebekeleri ve doğal gaz altyapısını da kapsamasını istiyor.
Enerji ateşkesinin kapsamı kesinleşti mi?
Enerji ateşkesinin taraflara iletilen metni ve denetim yöntemi açıklanmadı. İlk aşamanın petrol rafinerileriyle sınırlı kaldığı, daha geniş enerji altyapısına ilişkin görüşmelerin sürdüğü öne sürülüyor.