Çin, yapay zekâ, biyotıp ve güneş enerjisi teknolojilerinde sınır ötesi bilgi ve fikrî mülkiyet transferlerini daha sıkı denetlemeyi öngören taslak katalog yayımladı. Taslak, 40 teknolojiyi ihracatı yasaklanacak veya lisansla sınırlandırılacak kalemler arasına ekliyor. Kapsamdaki transferler için geçici kayıt zorunluluğu 16 Ekim’de başladı; katalog hakkında görüş bildirme dönemi ise 15 Kasım’a kadar sürecek.
Taslak katalog 40 teknolojiyi iki gruba ayırıyor
Çin Ticaret Bakanlığı ile Bilim ve Teknoloji Bakanlığının ortak çalışması olan taslak, 14 teknolojinin ihracatını tamamen yasaklamayı, 26 teknolojiyi ise izin mekanizmasına bağlamayı planlıyor. Yasak kategorisindeki teknolojiler için ihracat lisansı verilmeyecek. Kısıtlı kategorideki teknoloji transferleri ise ilgili makamların incelemesi ve lisans onayıyla yapılabilecek.
Sektörel dağılımda yapay zekâ 23 kalemle en geniş alanı oluşturuyor. Fotovoltaik, diğer adıyla güneş enerjisi teknolojilerinde 12; biyotıpta ise beş yeni teknoloji listeleniyor. Düzenleme henüz nihai kural niteliği taşımıyor. Bakanlıklar, şirketler, sektör kuruluşları ve kamuoyundan gelecek görüşlerin ardından katalog metnini değiştirebilir.
Çin yönetimi, katalog güncellemesinin belirli bir ülke, bölge ya da şirketi hedeflemediğini bildirdi. Resmî açıklamaya göre amaç; kritik teknolojilerin izinsiz yayılmasını önlemek, kötüye kullanma riskini azaltmak ve uluslararası teknoloji ticaretini sınıflandırılmış kurallarla yönetmek.
Yapay zekâ modelleri ve çip tasarımları kapsamda
Taslakta büyük yapay zekâ modelleri, yapay zekâ ajanları, bilgi işleme sistemleri, hesaplama kümeleri ve yapay zekâ çiplerinin tasarım bilgisi yer alıyor. Model ağırlıkları ve kaynak kodu da belirli eşiklerin aşılması hâlinde denetim kapsamına girebilecek. Metinde, en az 2 trilyon parametreye sahip veya performans, kullanım ve güvenlik gibi ölçütlerde dünya çapında ilk 10’da bulunan bazı modeller için sınırlama öngörülüyor.
Ulusal açıdan hassas verilerle eğitilen çekirdek model teknolojileri ile kritik altyapı, savunma ve temel kamu hizmetlerinde kullanılan bazı yapay zekâ ajanları yasak kategorisinde değerlendirilebilecek. Kötücül yazılım üretme veya değiştirme kapasitesi bulunan yapay zekâ teknolojileri de en sıkı denetim başlıkları arasında bulunuyor.
Kısıtlı kategori, 14 nanometre ve daha ileri üretim teknikleriyle geliştirilen yapay zekâ çiplerinin tasarım teknolojilerini de kapsıyor. 2,5 boyutlu ve 3 boyutlu paketleme yöntemleriyle üretilen çipler ile bazı gelişmiş bellek çiplerinin tasarım bilgileri için de lisans gerekebilecek. Güvenlik açığı tespitine yardımcı yapay zekâ araçları, tamamen yasaklanmak yerine izin değerlendirmesine tabi tutulacak alanlar arasında gösteriliyor.
Geçici kayıt yükümlülüğü 16 Ekim’de başladı
Katalog taslağındaki yasak ve kısıtlamalar kesinleşmemiş olsa da geçici kayıt yükümlülüğü aynı gün yürürlüğe girdi. Kapsama giren teknoloji ihracatçıları, sınır ötesi transferleri kayıt altına almak zorunda. Kural yalnızca yeni anlaşmaları değil, başlamış ancak tamamlanmamış işlemleri de içeriyor.
Fikrî mülkiyet devri, yurt dışına lisans verilmesi ve Çin merkezli teknoloji sahibinin yabancı kontrolüne geçmesine neden olabilecek mülkiyet değişiklikleri kayıt incelemesine girebilecek. Düzenleme, ortak girişimlerin, teknoloji lisanslarının ve model ağırlığı transferlerinin sözleşme koşullarını yeniden değerlendirmesine neden olabilir.
Nihai katalog için henüz yürürlük tarihi açıklanmadı. 15 Kasım’da görüş alma dönemi sona erdikten sonra bakanlıkların taslağı gözden geçirmesi bekleniyor. Şirketler açısından en yakın yükümlülük, nihai yasak veya lisans hükümlerinden önce başlayan kayıt uygulaması oldu.
Açık kaynak ve çevrim içi hizmetler muaf tutuluyor
Kamuya açık hâle gelmiş açık kaynak kodlar, yayımlanmış akademik çalışmalar ve benzer yollarla erişilebilir olan teknolojiler taslak yönetim alanının dışında bırakılıyor. Muafiyet, daha önce açık kaynak lisansıyla dağıtılmış model mimarileri ve araştırma bulguları bakımından önemli bir ayrım yaratıyor.
Yurt dışındaki kullanıcıların yapay zekâ modellerine uygulama, internet sitesi, çevrim içi hizmet veya uygulama programlama arayüzü üzerinden erişmesi de doğrudan teknoloji transferi olarak değerlendirilmeyebilir. Buna karşılık model ağırlıklarının indirilmesi, kaynak kodunun devri veya tasarım bilgisinin yurt dışındaki bir tarafa aktarılması daha sıkı incelemeye tabi olabilir.
Taslak, Çinli sağlayıcının kendi sahip olduğu yurt dışı altyapısında model çalıştırması için kolaylaştırılmış, otomatik lisans gibi seçeneklere yer veriyor. Ayrım, Çinli yapay zekâ şirketlerinin uluslararası müşterilere bulut hizmeti sunmayı sürdürmesine olanak tanırken, yüksek performanslı modellerin temel bileşenlerinin doğrudan aktarımını denetim altında tutmayı amaçlıyor.
Fotovoltaik bölümünde perovskit güneş hücresi üretim teknolojileri yasak listesine eklenirken, bazı heteroeklem güneş hücresi teknolojileri ve yüksek kapasiteli polisilikon üretim hatları için kısıtlama öngörülüyor. Biyotıp alanında hücre ve gen tedavisi platformları, küçük nükleik asit ilaçları ve patojen mikrobiyolojiyle bağlantılı teknolojiler kapsama alınıyor. Taslağın son biçimi, Çin’in yapay zekâ yazılımı, çip tasarımı, ileri güneş enerjisi üretimi ve biyoteknoloji alanlarındaki uluslararası lisanslama faaliyetlerini doğrudan etkileyecek.
Sıkça Sorulanlar
Çin'in ihracat denetimi taslağı kaç teknolojiyi kapsıyor?
Çin'in taslağı yapay zekâ, biyotıp ve fotovoltaik sektörlerinde toplam 40 teknolojiyi kapsıyor. Listede 23 yapay zekâ, 12 güneş enerjisi ve beş biyotıp teknolojisi yer alıyor.
Yasak ve kısıtlı teknoloji arasındaki fark nedir?
Taslakta 14 teknolojinin ihracatı tamamen yasaklanıyor ve lisans yoluyla ihraç edilmesi planlanmıyor. Kalan 26 teknoloji ise devletin incelemesi sonrasında lisansla ihraç edilebilecek.
Geçici kayıt zorunluluğu ne zaman yürürlüğe girdi?
Kapsama giren teknoloji transferleri için geçici kayıt zorunluluğu 16 Ekim 2026'da yürürlüğe girdi. Kural, başlamış ancak tamamlanmamış lisanslama, fikrî mülkiyet devri ve benzeri işlemleri de kapsıyor.
Açık kaynak yapay zekâ modelleri denetimden etkileniyor mu?
Yayımlanmış akademik çalışmalar ve kamuya açık açık kaynak teknolojiler taslak denetim alanının dışında tutuluyor. Model ağırlıkları veya kaynak kodunun doğrudan yurt dışına aktarılması ise teknoloji niteliğine ve eşiklere göre kısıtlamaya girebilir.