Irak Kürdistanı’ndaki Şanidar Mağarası’nda bulunan Şanidar A adlı Neandertalin omuz kemiğindeki 15 milimetrelik dairesel deliğin, yaklaşık 75 bin yıl önce tahta bir mızrağın göğüsten geçmesiyle oluşmuş olabileceği bildirildi. Scientific Reports dergisinde yayımlanan araştırma, yaranın ölümcül olduğunu değerlendiriyor; ancak mızrak darbesinin kasıtlı bir saldırı mı yoksa av sırasındaki kaza mı olduğu kesin olarak belirlenemiyor.
Şanidar A’nın omzundaki 15 milimetrelik delik
Araştırmacılar, Şanidar A’nın sol kürek kemiğini yaklaşık 7,5-8 metre kalınlığındaki kaya ve tortu tabakasının altından çıkardı. Kalıntılar arasında büyük ölçüde korunmuş sağ el, kaburga parçaları ve dişler de yer aldı. Bireyin ölüm anında yaklaşık 45 yaşında olduğu tahmin ediliyor; cinsiyet ise sınırlı iskelet kalıntıları nedeniyle saptanamadı.
Sol kürek kemiğinde görülen yaklaşık 1,5 santimetre genişliğindeki yuvarlak delik, ince kemikte üç ayrı kırık hattına ve silahın etkisiyle yer değiştirmiş küçük kemik parçalarına sahip. Araştırma ekibi, lezyonun hayvan kemirmesi, böcek faaliyeti, kök hareketi ya da kazı sırasında oluşan bir hasarla açıklanamayacağını belirtti.
Deliğin kenarlarındaki eğim, yaranın çıkış noktası olabileceğini gösteriyor. İnceleme, mızrağın önden sol göğüs boşluğuna girdiğine, akciğeri ve büyük damarları yaralamış olabileceğine, ardından sol kürek kemiğini delerek çıktığına işaret ediyor. Araştırmacılar, yaralanmanın hızlı ölüme neden olmuş olmasının muhtemel olduğunu vurguluyor.
Yaralanmanın kaynağına ilişkin iki olasılık var
Deliğin yuvarlak biçimi ile kemik hasarının düzeni, taş uçlu bir silahtan çok sivriltilmiş ahşap mızrakla uyumlu bulundu. Deneysel çalışmalarda yeniden üretilen tahta mızrakların kemikte benzer dairesel izler bırakması, değerlendirmeyi destekleyen başlıca unsurlar arasında sayıldı.
Araştırma ekibi, darbenin göğse yönelimi ve vücudu baştan başa geçirecek kuvveti nedeniyle kalbe yönelik amaçlı bir vuruş ihtimalini gündeme getirdi. Ahşap mızrakların yakın mesafede avlanmada kullanıldığı biliniyor. Şanidar çevresinde dağ keçilerinin avlandığına ilişkin bulgular, av sırasında yaşanmış ölümcül bir kazı ihtimalini de koruyor.
Kasıtlı kişiler arası şiddet yorumu henüz kanıtlanmış bir sonuç değil. Araştırmaya dışarıdan değerlendirme yapan bazı uzmanlar, silahın bulunmadığı koşullarda yaralanmanın kesin ölüm nedeni olarak mızrağa bağlanması için daha fazla karşılaştırmalı kanıt gerektiğini belirtti. Yabani keçi boynuzu gibi başka travma kaynaklarının da incelenmesi önerildi. Araştırmacılar, mızrağın ahşap olması nedeniyle 75 bin yıl sonra korunmamış olmasının beklenen bir durum olduğunu hatırlatıyor.
Yüz travması Neandertal bakımına işaret ediyor
Şanidar A’nın yaşam öyküsü ölümcül omuz yarasından ibaret değil. Alt çenedeki ön dişlerden biri hayattayken boylamasına ikiye ayrılmış, komşu dişler ise içe doğru dönmüş durumda bulundu. Kırık dişin açıkta kalan bölümünde oluşan yoğun diş taşı, bireyin yüzüne aldığı ağır travmadan sonra en az bir yıl yaşamayı sürdürdüğünü gösteriyor.
Araştırma ekibi, böylesine ağrılı bir yaralanmadan sonra yemek yemenin ve iletişim kurmanın zorlaşmış olacağını değerlendirdi. Şanidar A’nın hayatta kalması, grubundaki diğer Neandertallerin yumuşak gıda sağlama veya gündelik ihtiyaçlara yardım etme gibi destekler vermiş olabileceğine dair dolaylı kanıt sunuyor.
Aynı bireyde hem ağır yüz travmasından sonra yaşama hem de ölümcül delici yara izlerinin görülmesi, Neandertal topluluklarının yalnızca tek bir davranış kalıbıyla tanımlanamayacağını gösteriyor. Bulgular, sosyal destek ile şiddetin tarih öncesi gruplarda bir arada bulunabildiğine ilişkin tartışmalara veri ekliyor.
Mezar kümesi ölüm ritüelleri tartışmasını büyüttü
Şanidar A, mağara girişine yakın büyük bir kayanın arkasındaki dar bir alanda bulunan en az beş Neandertalden biri. Yaklaşık 1,5 metre uzunluğunda, bir metre genişliğindeki alanda dört yetişkin ve bir bebeğe ait kalıntılar belirlendi. Kalıntıları ayıran ince tortu tabakaları, cesetlerin yıllar ya da on yıllar içinde aynı noktaya bırakılmış olabileceğini düşündürüyor.
Şanidar A’nın sırtüstü yatırıldığı ve başının doğuya baktığı değerlendiriliyor. Mağarada aynı sınırlı alanın tekrar kullanılması, araştırmacılara göre ölülerin yerleştirilmesine özel anlam yüklendiğine dair güçlü bir işaret. Yine de her bireyin nasıl gömüldüğü ve uygulamanın simgesel anlamı kesin biçimde bilinmiyor.
Şanidar Mağarası’nda daha önce yaklaşık 50 bin yıl öncesine tarihlenen başka bir Neandertalin kaburgasında taş uçlu mızrakla ilişkili olabilecek iyileşmiş bir yara saptanmıştı. Şanidar A bulgusu, ahşap silahlarla bağlantılı olası ölümcül travmanın daha eski bir örneğini ortaya koyuyor. Araştırma, tarım öncesi avcı-toplayıcı topluluklarda şiddetin ne sıklıkla görüldüğü ve tekil saldırıların ne zaman örgütlü çatışmalara dönüştüğü sorularına kesin yanıt vermiyor; ancak tartışmanın zaman çizelgesini daha derin geçmişe taşıyor.
Sıkça Sorulanlar
Şanidar A'nın kalıntıları nerede bulundu?
Şanidar A'nın kalıntıları, Irak Kürdistanı'ndaki Şanidar Mağarası'nda bulundu. Kalıntılar, mağara girişine yakın büyük bir kayanın arkasındaki dar mezar kümesinde ortaya çıkarıldı.
Şanidar A'nın omuz kemiğindeki delik ne kadar büyüklükte?
Şanidar A'nın sol kürek kemiğindeki dairesel delik yaklaşık 15 milimetre, yani 1,5 santimetre genişliğinde. Delik çevresindeki kırıklar ve kemik parçaları, ölüm zamanında oluşmuş delici travmaya işaret ediyor.
Şanidar A'yı tahta mızrak mı öldürdü?
Araştırma, yaranın sivriltilmiş tahta mızrakla uyumlu olduğunu ve ölümcül olabileceğini değerlendiriyor. Ancak mızrak kalıntısı bulunmadığı için yaralanmanın kasıtlı saldırı mı, av kazası mı ya da başka bir travma mı olduğu kesinleşmedi.
Şanidar A'nın diş yarası Neandertaller hakkında ne gösteriyor?
Şanidar A'nın kırılmış ön dişinde en az bir yıllık diş taşı birikimi saptandı. Bulgular, ağır yüz travması geçiren Şanidar A'nın yaşamını sürdürürken diğer Neandertallerden destek almış olabileceğini gösteriyor.