Avrupa Birliği kurumları ile Fransa, Almanya, İtalya, Polonya ve Birleşik Krallık, Ukrayna savaşını sona erdirmeyi hedefleyen müzakerelerde Avrupa’nın rolünü koordine edecek ortak heyet kurdu. Dublin’de 13 Kasım’da yapılan gayriresmî zirvede alınan karar, Avrupa’nın Ukrayna, ABD ve NATO ile yürütülecek diplomatik temaslarda tek çizgide hareket etmesini amaçlıyor.
Ortak heyet, 27 Avrupa Birliği üyesiyle eşgüdüm içinde çalışacak. Heyetin Ukrayna adına toprak müzakeresi yürütme yetkisi bulunmayacak; Ukrayna’nın egemenliği ve topraklarıyla ilgili kararların Kiev’e ait olduğu vurgulanıyor. Avrupa tarafı, güvenlik garantilerinin Ukrayna’ya destek veren ülkelerin oluşturduğu koalisyon ve NATO ile yakın eşgüdüm içinde ele alınmasını istiyor.
Kremlin ise genişletilmiş formatı henüz kabul etmedi. Moskova yönetimi, Avrupa ülkelerinin barış çabalarına somut katkı sunmaya hazır olduğuna kanaat getirmesi hâlinde Avrupa temsilcileriyle diyalog kurulmasına karar verilebileceğini bildirdi. Yeni görüşme turunun tarihi de açıklanmadı.
Esir takasının sayısı ve takvimi netleşmedi
Rusya ile Ukrayna, ABD arabuluculuğunda Abu Dabi’de yapılan iki günlük görüşmelerin sonunda geniş kapsamlı esir takası konusunda ilke anlaşmasına vardı. Taraflar, takasın kesin sayısını ve uygulama ayrıntılarını henüz açıklamadı. Savaşın bitirilmesine ilişkin toprak, ateşkes ve güvenlik anlaşmazlıklarında ise kapsamlı uzlaşma sağlanamadı.
ABD özel temsilcileri Steve Witkoff ile Jared Kushner, Abu Dabi temaslarında ele alınan başlıkları 12 Kasım’da Moskova’da Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüştü. Görüşmede Avrupa temsilcilerinin sonraki müzakere turuna katılımı da ele alındı. Witkoff, Moskova temasının sonunda Avrupa’nın da yer alacağı yeni bir üçlü görüşme turunun duyurulmasını umduğunu söyledi.
Esir sayısına ilişkin farklı beklentiler bulunuyor. Ukrayna tarafı 1.000 ila 1.500 esiri kapsayan bir değişim planından söz ederken, Rusya tarafı iki ülkenin de 1.000’den fazla esiri iki ila üç hafta içinde teslim edebileceğini belirtiyor. Kesin rakamlar açıklanmadığı için takasın kapsamı henüz doğrulanmış değil.
Taraflar daha önce de esir değişimleri gerçekleştirdi. İnsani adımlar, savaşın siyasi ve askerî başlıklarında anlaşmazlık sürerken Rusya ile Ukrayna’nın düzenli olarak uzlaşabildiği sınırlı alanlardan biri olarak öne çıkıyor. Abu Dabi’deki anlaşmanın uygulanması, yeni müzakere turu için taraflar arasındaki asgari güveni güçlendirebilir.
Avrupa’nın ortak heyeti ve müzakere masası
Dublin kararına göre Avrupa Birliği kurumları, Fransa, Almanya, İtalya, Polonya ve Birleşik Krallık Avrupa’nın diplomatik katkısını ortaklaşa koordine edecek. Birleşik Krallık Avrupa Birliği üyesi değil; ancak Ukrayna’ya destek veren ülkeler koalisyonunda yer alıyor. Polonya ise Ukrayna’ya askerî ve lojistik destek sevkiyatında başlıca merkezlerden biri konumunda bulunuyor.
Avrupa heyetinin oluşturulması, kıta adına kimin konuşacağı tartışmasına kurumsal bir yanıt niteliği taşıyor. Avrupa tarafı, farklı diplomatik kanalların birbirleriyle rekabet etmesi yerine ortak tutum oluşturmayı hedefliyor. Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Ukrayna hakkında Ukrayna olmadan, Avrupa güvenliği hakkında da Avrupa olmadan görüşme yapılamayacağını söyledi.
Abu Dabi’de Avrupa temsilcileri, Ukrayna ve ABD heyetleriyle ayrı istişareler yaptı. Avrupa temsilcileri, Rus heyetiyle ana üçlü müzakere masasında yer almadı ve Moskova ile doğrudan görüşme gerçekleştirmedi. Kremlin sözcüsü Dmitriy Peskov, Rusya’nın Avrupa’nın niyetini ve barışa katkı hazırlığını değerlendirdikten sonra genişletilmiş formata karar vereceğini açıkladı.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Rus temsilcilerinin bulunduğu görüşmelerde Avrupa’nın düzenli biçimde yer alması gerektiğini savunuyor. Kushner de Avrupa ülkeleri masada olmadan kalıcı bir barış anlaşmasının tamamlanamayacağını söyledi. Avrupa heyetinin sonraki turdaki statüsü, Moskova’nın onayına ve müzakere formatına ilişkin uzlaşmaya bağlı kalıyor.
Ateşkes sıralaması ve güvenlik başlıkları ayrışıyor
Avrupa Birliği, önce ateşkes, ardından barış anlaşması ve son aşamada Avrupa güvenliğine ilişkin daha geniş görüşmeler yapılmasını istiyor. Avrupa Birliği Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, Avrupa güvenlik mimarisine ilişkin Rus taleplerine öncelik verilmesinin çatışmaları durdurma hedefini geri plana itebileceğini belirtti.
Moskova ise güvenlik başlığını yalnızca Ukrayna ile sınırlı görmüyor. Rusya, Avrupa’daki askerî dengelerin ve NATO’nun doğu kanadındaki varlığının da kapsamlı anlaşmada ele alınmasını istiyor. Rusya, Ukrayna’nın NATO üyeliği hedefinden vazgeçmesini, ordusuna sınırlamalar getirmesini ve 2022’de ilhak ettiğini ilan ettiği dört bölgeden Ukrayna birliklerinin çekilmesini talep ediyor.
Putin, 12 Kasım’daki Moskova görüşmesinde Ukrayna’daki topraklar için yalnızca Rusya’nın kendi sınır kabul ettiği hattın geçerli olduğunu savundu. Rus heyetinin başkanı Vladimir Medinskiy de Rusya’nın kontrolündeki topraklardan çekilmeyeceğini söyledi. Moskova ayrıca savaş sonrasında Ukrayna’ya Batılı asker konuşlandırılmasına karşı çıkıyor; Putin, böyle bir konuşlandırmanın çatışmaları yeniden başlatabileceğini öne sürdü.
Ukrayna yönetimi, Rusya’nın sahada ele geçiremediği toprakların devredilmesini kabul etmiyor. Kiev ayrıca kapsamlı siyasi anlaşmadan önce genel ateşkes sağlanmasını savunuyor. Moskova ise genel ateşkesin Ukrayna ordusuna yeniden toparlanma imkânı vereceğini öne sürerek önce kapsamlı barış anlaşmasına varılması gerektiğini bildiriyor.
ABD temsilcileri, savaş sonrası güvenlik çerçevesinde bazı yakınlaşma alanları bulunduğunu söylese de toprak statüsünün en zor başlık olduğunu belirtti. Rusya ve Ukrayna liderlerinin doğrudan görüşmesi de gündemde kalmayı sürdürüyor. Rusya tarafı, Putin-Zelenskiy görüşmesinden önce daha fazla ilerleme gerektiği görüşünde.
Heyetler yeni görüşme turu için temas kuracak
Ukrayna heyetine Dış İstihbarat Servisi Başkanı Rustem Umerov başkanlık etti. Heyette Cumhurbaşkanlığı Ofisi Başkanı Kyrylo Budanov, yardımcısı Serhiy Kyslytsya, Genelkurmay Başkanı Andriy Hnatov ve iktidar partisinin meclis grup lideri Davyd Arahamia da yer aldı.
Rus heyetinin başında Kremlin danışmanı Vladimir Medinskiy bulunuyordu. Rusya, Dışişleri Bakan Yardımcıları Sergey Ryabkov ile Mihail Galuzin’i, askerî istihbarat başkanı İgor Kostyukov’u ve Genelkurmay temsilcisi Yuri Jigarovskiy’i de heyete dahil etti. Medinskiy, önceki Ukrayna-Rusya görüşmelerinde de Moskova tarafına başkanlık etmişti.
Arahamia, görüşmelerde yıl sonuna kadar bir çözüme yaklaşmayı sağlayabilecek olumlu bir ivme oluştuğunu söyledi ve yeni turun kısa sürede düzenlenmesini istedi. Medinskiy de bazı konularda karşılıklı anlayış oluştuğunu, ancak görüşmelerin devam etmesi gerektiğini bildirdi.
Müzakereler sürerken karşılıklı saldırılar da devam etti. Ukraynalı yetkililer, Rusya’nın altı büyük elektrik trafo merkezine saldırı düzenlediğini ve Odesa bölgesindeki bir pazara yönelik saldırıda üç kişinin öldüğünü, 11 kişinin yaralandığını bildirdi. Ukrayna ise insansız hava araçlarıyla Rusya’nın Leningrad bölgesindeki Ust-Luga limanı çevresine saldırı düzenledi; limanda çıkan yangında üç işçi yaralandı. Rus yetkililer ayrıca Belgorod bölgesine yönelik Ukrayna insansız hava aracı saldırısında bir kişinin öldüğünü açıkladı. Esir takası anlaşması, çatışmaların sürdüğü ortamda Abu Dabi temaslarının somut sonucu olarak kayda geçti.
Sıkça Sorulanlar
Avrupa'nın Ukrayna müzakereleri için kurduğu ortak heyette kimler yer alıyor?
Ortak heyet, Avrupa Birliği kurumları ile Fransa, Almanya, İtalya, Polonya ve Birleşik Krallık temsilcilerinden oluşacak. Heyet, 27 Avrupa Birliği üyesiyle eşgüdüm içinde çalışacak.
Avrupa heyeti Ukrayna'nın toprakları hakkında karar verebilir mi?
Hayır. Avrupa tarafı, Ukrayna'nın toprakları ve egemenliğiyle ilgili kararları yalnızca Ukrayna'nın verebileceğini belirtiyor.
Rusya Avrupa'nın görüşmelere katılmasını kabul etti mi?
Kremlin, Avrupa'nın genişletilmiş müzakere formatına katılımını henüz onaylamadı. Moskova yönetimi, Avrupa ülkelerinin barışa katkı niyetini değerlendirdikten sonra karar vereceğini açıkladı.
Avrupa Birliği ateşkes ve barış görüşmeleri için hangi sırayı savunuyor?
Avrupa Birliği önce ateşkes sağlanmasını, ardından barış anlaşmasının görüşülmesini ve daha sonra Avrupa güvenliğine ilişkin geniş kapsamlı müzakerelerin yapılmasını istiyor.