İnceleme, numaralı kurumlar ağını ortaya koydu
İran’ın, Batılı yaptırımlar ve ABD deniz ablukasına rağmen füze ve insansız hava aracı üretiminde kullanılabilecek malzemeleri ithal etmeyi sürdürdüğü öne sürüldü. İncelemeye göre Tahran’daki Savunma Bakanlığı ve Silahlı Kuvvetler Lojistiği ile aynı kayıtlı adresi paylaşan, adları “MOD” ile başlayan 5 binden fazla numaralı kuruluş bu tedarik ağında yer alıyor.
Belgelerde kuruluşların tamamı 11 Şubat 1979’da kurulmuş gibi görünse de büyük bölümünün 2013 civarında, İran üzerindeki ekonomik baskının arttığı dönemde oluşturulduğu bildirildi. İnceleme; banka kayıtları, şirket sicilleri, gümrük verileri ve sevkiyat belgeleri üzerinden yürütüldü.
Araştırmada incelenen numaralı kuruluşların Batılı ülkelerin bireysel yaptırım listelerinde yer aldığına ilişkin kanıt bulunmadığı da belirtildi. Ağdaki bazı kuruluşların İran Devrim Muhafızları ve bonyad adı verilen yarı kamusal ekonomik yapılarla bağlantılı olduğu öne sürüldü.
MOD 346428 için 2,3 milyar dolarlık ithalat kaydı
Kayıtlarda MOD 346428 olarak geçen tek bir kuruluşun, Ocak 2025 ile Haziran 2026 arasında askerî kullanımla ilişkili ürünlere 2,3 milyar dolar harcadığı görüldü. Toplam ithalat tutarının en az 2 milyar dolar olduğu tahmin edilirken, tek kuruluş için verilen 2,3 milyar dolarlık rakam ağın işlem hacminin daha yüksek olabileceğine işaret ediyor.
Sevkiyatlarda roket yakıtında kullanılabilecek kimyasallar, patlayıcılar, fünye ve detonatörler, uçak motoru parçaları, elektronik bileşenler, hassas makineler ile ağır hizmet tipi kamyonlar yer aldı. Şubat 2026’da Çin menşeli olduğu beyan edilen 93 ton titanyum ile yüzlerce ton kimyasalın ithal edildiği kayıtlara yansıdı.
MOD 346428’ın 435 Iveco kamyonunun yanı sıra binlerce Toyota Hilux, Land Cruiser ve Toyota Tundra aracı aldığı da bildirildi. Bazı ağır kamyon modellerinin mobil füze fırlatma platformlarına uyarlanabildiği belirtilirken, araçların ve malzemelerin tamamının silah üretiminde kullanıldığı bağımsız biçimde doğrulanamadı. Çok sayıda ürünün sivil ve askerî kullanıma açık çift amaçlı niteliği bulunuyor.
Ödemeler yurt dışındaki bakiyelerle yapıldı
İncelemeye göre ağ, yaptırımlı petrol satışlarından elde edilen gelirleri yurt dışındaki hesaplarda tutarak aracı şirketler üzerinden alım yaptı. İncelenen sevkiyatların yüzde 97’sinde ödemenin “para transferi olmadan” yapıldığı kaydedildi. Bu yöntem, İran’dan tedarikçilere doğrudan sınır ötesi para gönderilmeden ürün bedellerinin yurt dışındaki bakiyelerden karşılanmasına olanak sağlıyor.
Banka verileri, 36 numaralı kuruluşun 2024 sonu itibarıyla toplam 1,2 milyar dolar tutarında döviz mevduatı bulunduğunu gösterdi. Ağın geri kalanındaki yerel para cinsinden kaynakların ise yaklaşık 1,8 milyar dolar düzeyinde olduğu bildirildi.
Söz konusu sistem, ithalat ödemelerinin geleneksel bankacılık izlerini azaltırken aracı şirketlerin gerçek alıcıyı gizlemesine imkân veriyor. Belgelerdeki sevkiyatların menşei ve içeriği kimi zaman gümrük kodları ile beyan edilen ülke bilgilerine dayanıyor. Bu nedenle bütün kayıtların içeriği ve nihai kullanım amacı bağımsız olarak teyit edilemedi.
Malzemeler İran’a kara, deniz ve havadan ulaştı
İthalatın Hazar Denizi üzerinden Rusya’dan gelen yük gemileri, Orta Asya’dan hareket eden kara araçları ve Çin’den kalkan kargo uçaklarıyla İran’a ulaştığı bildirildi. Kayıtlarda Çin, Rusya, Almanya, diğer Avrupa Birliği ülkeleri ve Birleşik Arap Emirlikleri menşeli olarak beyan edilen ürünler bulunuyor.
Numaralı kuruluşun aylık ithalat değeri, çatışmaların başlamasından kısa süre sonra mart ayında yüzde 47 düşerek 54 milyon dolara geriledi. İthalat hacmi mayısta 77 milyon dolara yükseldi. Ocak 2025’ten bu yana Rusya menşeli beş detonatör sevkiyatının toplam değerinin 7,6 milyon dolar olduğu, bunlardan birinin Haziran 2026’da 1,9 milyon dolara teslim edildiği belirtildi.
Kimyasal sevkiyatlarının bir kısmının Bender Abbas Limanı’na ulaştığı da kayıtlarda yer aldı. Nisan 2025’te limanda meydana gelen ve en az 70 kişinin öldüğü patlamayla incelenen kimyasallar arasında doğrudan bağlantı kurulamadı.
Şirketler ve hükümetlerden farklı açıklamalar geldi
Çin Dışişleri Bakanlığı, bildirilen sevkiyatlardan haberdar olmadığını ve Çin’i bölgesel çatışmayla ilişkilendirme girişimlerini reddettiğini açıkladı. Iveco, ürünlerinin yasaklı kullanıcılara veya bölgelere ulaşmasını engellemek için sözleşmesel tedbirleri bulunduğunu, ancak üçüncü taraflarca yeniden satılan araçları denetleyemediğini bildirdi.
Toyota ise İran’da ticari faaliyet yürütmediğini, söz konusu alımlarda rolü bulunmadığını ve bu işlemlerden haberdar olmadığını açıkladı. Avrupa Birliği, İran’ın füze ve insansız hava aracı kapasitesini güçlendirmeye yönelik bilgiler üzerinde inceleme yürüttüğünü duyurdu. ABD yönetimi de yaptırımların uygulanmasını sürdüreceğini belirtti.
İran cumhurbaşkanlığı, Birleşmiş Milletler nezdindeki İran temsilciliği ve temas kurulan bazı İranlı şirketlerin ayrıntılı sorulara yanıt vermediği bildirildi. Bulgular, İran’ın yaptırımlar altındaki tedarik kanallarının kapsamı ile ürünlerin nihai askerî kullanımına ilişkin tartışmaları yeniden gündeme taşıdı.
Sıkça Sorulanlar
İran’ın askerî tedarik ağında kaç kuruluş bulunuyor?
İnceleme, İran Savunma Bakanlığıyla aynı Tahran adresini paylaşan ve adları “MOD” ile başlayan 5 binden fazla numaralı kuruluş tespit etti. Bazı kuruluşların İran Devrim Muhafızları ve bonyadlarla bağlantılı olduğu öne sürüldü.
MOD 346428 adlı kuruluş ne kadar ithalat yaptı?
MOD 346428 adlı kuruluşun Ocak 2025 ile Haziran 2026 arasında askerî kullanımla ilişkili ürünlere 2,3 milyar dolar harcadığı bildirildi. Ürünler arasında patlayıcılar, roket yakıtı bileşenleri, uçak parçaları ve ağır kamyonlar bulunuyor.
İran’a malzemeler hangi yollarla ulaştı?
Kayıtlara göre malzemeler Rusya’dan Hazar Denizi üzerinden gemilerle, Orta Asya’dan kara yoluyla ve Çin’den kargo uçaklarıyla İran’a getirildi. Bazı kayıtlar Almanya, diğer Avrupa Birliği ülkeleri ve Birleşik Arap Emirlikleri menşeli ürünleri de gösteriyor.
Ödemelerde “para transferi olmadan” yöntemi ne anlama geliyor?
İncelenen sevkiyatların yüzde 97’sinde ürün bedellerinin İran’dan doğrudan sınır ötesi havale yapılmadan, aracıların yurt dışındaki banka hesaplarında bulunan paralarla karşılandığı kaydedildi. Yöntem, işlemlerin geleneksel uluslararası ödeme kanallarında izlenmesini zorlaştırabiliyor.
İthal edilen bütün ürünlerin silah programında kullanıldığı kanıtlandı mı?
Hayır. İnceleme, çok sayıda ürünün füze ve insansız hava aracı üretiminde kullanılabileceğini bildirse de malzemelerin bir bölümünün sivil kullanım alanları da bulunuyor. Tüm sevkiyatların nihai kullanım amacı bağımsız olarak doğrulanamadı.