İran, ABD ve İsrail’in yeni saldırılar düzenlemesi hâlinde çatışmanın önceki savaştan daha uzun sürebileceği uyarısında bulundu. Aynı gün İranlı temsilciler, Katar arabuluculuğunda Hürmüz Boğazı’nın iki gün içinde yeniden açılmasına ilişkin şartlı öneriyi görüşmeye devam etti. Diplomasi mesajlarıyla askerî açıklamaların eş zamanlı gelmesi, bölgedeki gerilimin kısa vadede düşüp düşmeyeceğine ilişkin belirsizliği korudu.
İran yeni çatışmanın uzayacağı uyarısını yaptı
İran Ordu Sözcüsü Muhammed Ekremi, ABD’nin bombardıman kampanyasını yeniden başlatması durumunda olası savaşın önceki çatışmadan daha uzun sürebileceğini söyledi. Ekremi, savaşın ne zaman ve hangi koşullarda sona ereceğini ABD Başkanı Donald Trump’ın belirleyemeyeceğini savundu.
İran lideri Mojtaba Hamaney’in askerî yetkililere ilettiği mesajda da ülkeye yönelik her tehdide derhâl ve coğrafi sınır gözetmeden karşılık verilmesi istendi. Devrim Muhafızları adına yapılan açıklamalarda, ABD’nin bölgedeki tesisleri, personeli ve çıkarlarının yeni bir saldırı hâlinde hedef olabileceği öne sürüldü.
İran’ın Hindistan’daki dini temsilcisi Abdülmecid Hekim İlahi de Tahran’ın olası ABD saldırılarına karşı savunmaya tamamen hazır olduğunu söyledi. İranlı yetkililer, açıklamaların savunma amaçlı caydırıcılık mesajı taşıdığını belirtiyor. Ancak hedeflerin coğrafi kapsamına ilişkin ifadeler, olası bir çatışmanın Körfez ve çevre ülkelerdeki askerî ve ticari faaliyetleri de etkileyebileceği kaygısını artırıyor.
Doha’daki temaslarda Hürmüz planı görüşüldü
Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, İran heyetinin Doha’da arabulucularla temaslarını sürdürdüğünü açıkladı. Katar arabulucuları, Doha’daki görüşmelerden önce İranlı yetkililerle Tahran’da 12 saati aşan görüşmeler yaptı. Arakçi, ABD ile doğrudan görüşme yapılmadığını, ancak daha geniş bir mutabakat için kapı aralama girişimini olumlu gördüklerini söyledi. İran Dışişleri Bakanı, Tahran’ın hem savunmaya hem de diplomasiye hazır olduğunu vurguladı.
İran’ın önerisi, belirli koşulların karşılanması hâlinde Hürmüz Boğazı’nın iki gün içinde açılmasını öngörüyor. İran tarafı, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması, petrol ihracatına ilişkin kolaylıkların yeniden sağlanması ve İran limanlarına yönelik deniz baskısının sona erdirilmesi gibi talepler dile getirdi.
Tahran ayrıca bölgedeki ABD askerî varlığının azaltılması, İran ve Umman’ın belirlediği deniz geçiş güzergâhlarının tanınması ve İsrail’in Lübnan’a yönelik saldırıları dâhil tüm cephelerde çatışmaların bitirilmesini istiyor. ABD yönetimi Katar öncülüğündeki temasların sürdüğünü, ancak anlaşma için belirlenmiş bir takvim bulunmadığını bildirdi.
İran’ın daha önce daha uzun bir takvimle gündeme getirdiği açılma çerçevesinin iki güne indirilmesi, Tahran’ın anlaşma olasılığını canlı tutmak istediğine işaret ediyor. Buna karşılık, yaptırımların kaldırılması ve finansal varlıkların çözülmesi gibi adımların iki günlük sürede tamamlanmasının zorluğu, teklifin uygulanabilirliği konusunda soru işaretleri doğuruyor.
Trump ve Netanyahu İran dosyasını görüştü
Donald Trump, Binyamin Netanyahu ile yaptığı telefon görüşmesinde İran’daki savaşı ele aldığını doğruladı ancak görüşmenin ayrıntılarını paylaşmadı. Haberlerde Netanyahu’nun yeni saldırı seçeneğine daha yakın durduğu, Trump’ın ise ABD’deki 3 Kasım ara seçimlerinin ardından diplomasiye ek süre verme ihtimalini değerlendirdiği öne sürüldü.
Trump, İran’da bir ya da iki hedefe daha yönelik işlem yapılması gerektiğini söylerken, yeni saldırı konusunda kesinleşmiş karar açıklanmadı. Trump, Pickaxe Mountain olarak anılan yer altı nükleer tesisini olası hedeflerden biri olarak andı. ABD yönetimi, askerî seçeneğin masada olduğunu belirtmekle birlikte diplomatik çözüm arayışının devam ettiğini bildirdi.
İran’da nükleer silah üretimine ilişkin kararın parlamento tartışmalarıyla değil, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi veya ülkenin en üst yönetim makamı tarafından alınabileceği yönünde açıklamalar da yapıldı. Eski milletvekili Mansur Haghigatpur, yönetimin karar vermesi hâlinde teknik kapasitenin kısa sürede kullanılabileceğini savundu. İran’ın nükleer stratejisinde resmî bir değişiklik açıklanmadı.
Tarafların açıklamaları, doğrudan müzakereden çok arabulucular üzerinden yürüyen sınırlı temaslara işaret ediyor. İran güvenlik yetkililerinden birinin ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’ten mektup aldığını açıklaması da Washington ile Tahran arasında dolaylı iletişim kanallarının açık kaldığını gösterdi.
Hürmüz’de gemilere yönelik saldırı bildirimleri arttı
Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi çevresinde ticari gemilere yönelik saldırı bildirimleri, diplomasi trafiğine rağmen deniz güvenliği riskinin sürdüğünü gösterdi. Katar’ın sıvılaştırılmış doğal gaz taşımacılığı şirketi Nakilat, Al Mayeda adlı gemisinin tanımlanamayan cisimlerin isabet etmesi sonucu hasar gördüğünü; mürettebatta yaralanma ve çevresel etki olmadığını açıkladı.
İran Devrim Muhafızları Donanması, iki petrol tankerinin mayınlara çarpmasının ardından patladığını bildirdi. Açıklamaya göre tankerlerden biri yanmaya devam etti, iki gemi de hareketsiz kaldı. İran tarafı, gemilerin seyir ve kimlik bildirim sistemlerini kapatarak izin verilmeyen bir güzergâhtan geçmeye çalıştığını ve ABD askerî desteğiyle hareket ettiğini öne sürdü.
Tankerlerin kimliği, bayrağı, yükü, mürettebatı ve olası can kayıpları hakkında bilgi paylaşılmadı. Mayın patlaması ve gemilerin izinsiz rotada ilerlediği iddiaları için bağımsız doğrulama da henüz kamuoyuna yansımadı. Gemilere yönelik olayların aynı saldırıları mı, yoksa ayrı vakaları mı anlattığı netleşmedi. Katar yönetimi ise Al Mayeda olayını kınayarak inceleme başlattığını duyurdu.
Petrol fiyatları diplomasi beklentisiyle geriledi
Yeni saldırı kararının ertelenebileceğine ilişkin haberler, petrol piyasasında geçici rahatlama yarattı. Brent petrolün varil fiyatı 111 dolar seviyesine yaklaşırken, ABD ham petrolü 102 dolar civarında işlem gördü. Fiyatlardaki gerilemeye rağmen Hürmüz çevresindeki saldırı bildirimleri, enerji arzına yönelik risk primini yüksek tutuyor.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının önemli geçiş noktalarından biri olduğu için deniz trafiğindeki aksama küresel yakıt fiyatlarını etkileyebiliyor. Petrol ürünleri taşımacılığındaki kısıtlar ve bölgedeki sigorta maliyetleri, arzın savaş öncesi seviyelere tamamen dönmesini zorlaştırıyor.
İran’ın iki günlük planına Washington’ın nasıl karşılık vereceği ve ABD’nin seçim sonrasında askerî seçeneğe yönelip yönelmeyeceği, önümüzdeki günlerde Hürmüz’deki deniz trafiği ile enerji piyasalarının yönü açısından belirleyici olacak.
Sıkça Sorulanlar
İran Hürmüz Boğazı’nı ne zaman açmayı önerdi?
İran, belirlediği siyasi ve ekonomik koşulların karşılanması hâlinde Hürmüz Boğazı’ndaki geçişi iki gün içinde yeniden açmayı önerdi. Plan, Katar arabuluculuğunda yürütülen dolaylı temaslarda ele alınıyor.
İran’ın Hürmüz Boğazı planındaki başlıca şartlar neler?
İran, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını, petrol ihracatına yönelik kolaylıkların geri gelmesini ve İran limanlarına yönelik deniz baskısının sona ermesini istiyor. Tahran ayrıca ABD’nin bölgesel askerî varlığının azaltılmasını talep ediyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki iki petrol tankerine ne oldu?
İran Devrim Muhafızları Donanması, iki petrol tankerinin mayınlara çarpıp patladığını bildirdi. Tankerlerden birinin yandığı, iki geminin de hareketsiz kaldığı öne sürülürken gemilerin kimliği ve mürettebatın durumu açıklanmadı.
İran nükleer silah üretme kararı aldı mı?
İran’ın nükleer stratejisinde resmî bir değişiklik açıklanmadı. İranlı bazı isimler, nükleer silah üretimine ilişkin kararın ancak Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi veya en üst yönetim makamı tarafından alınabileceğini söyledi.