İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ABD’nin teklif edilen çerçeveyi kabul etmesi hâlinde Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma taahhüdüne uyacağını söyledi. Pezeşkiyan ayrıca nükleer faaliyetlerin denetlenmesine ve zenginleştirilmiş uranyum seviyesinin düşürülmesine açık olduklarını bildirdi. Açıklamalar, İran ile ABD arasındaki dolaylı temasların BM Genel Kurulu haftasında yoğunlaştığı bir dönemde geldi.
Tahran’ın teklifi, boğazdaki seyrüseferin yeniden başlaması ile nükleer dosya ve savaşın sona erdirilmesine ilişkin daha geniş müzakereleri aynı diplomatik takvime bağlıyor. ABD yönetiminin öneriye henüz resmi yanıt vermediği bildirildi. Görüşmelerin arabulucular üzerinden sürdüğü belirtilirken, taraflar arasındaki güven sorunu doğrudan liderler düzeyindeki teması zorlaştırıyor.
Hürmüz Boğazı için yedi günlük açılma önerisi
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin sunduğu plana göre, ABD’nin kabul kararıyla yedi günlük takvim işlemeye başlayacak. İran’ın anlatımına göre Washington, ilk dört ya da beş gün içinde daha önce mutabık kalınan bazı adımları atacak. Hürmüz Boğazı altıncı gün yeniden açılacak, yedinci gün ise kapsamlı müzakereler başlayacak.
Pezeşkiyan, planın daha önce imzalandığını söylediği mutabakat zaptındaki ilkeleri aşamalara ayırdığını belirtti. İran Cumhurbaşkanı, Tahran’ın üstlendiği yükümlülüklere uyacağını, gemilerin geçişi için İran ve Umman ile eşgüdüm içinde belirlenmiş rotalara uyulması gerektiğini savundu.
Hürmüz Boğazı, küresel enerji ticareti bakımından kritik önemde. Boğazdan savaş öncesinde küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20’si geçiyordu. Ön gemi takip verileri, 20 Eylül’de başlayan haftada boğazdan çıkan ham petrol akışının 33,7 milyon varile ulaştığını ve önceki haftaya yakın seyrettiğini gösterdi. Seyrüseferdeki aksama, petrol fiyatları ve Körfez ülkelerinin dış ticareti üzerinde baskı yaratıyor.
İran denetim ve uranyum seyreltme mesajı verdi
Pezeşkiyan, İran’ın nükleer silah edinmek istemediğini yineledi ve nükleer silah geliştirmeyi dinen yasak olarak tanımladı. İran Cumhurbaşkanı, müzakereler kapsamında Birleşmiş Milletler bağlantılı nükleer denetçilerin ülkeye girişine izin verilebileceğini söyledi. Pezeşkiyan, denetim konusundaki mutabakatın yeni görüşmeler içinde kurulabileceğini ekledi.
İran tarafı ayrıca yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilmesine ve nükleer programın uluslararası doğrulamaya açılmasına hazır olduğunu bildirdi. Buna karşılık üst düzey bir İranlı yetkili, Hürmüz Boğazı’nın açılmasına yönelik teklif kabul edilse bile Tahran’ın nükleer programındaki tutumunda esneklik göstermeyeceğini söyledi. Açıklamalar, olası denetim ve seyreltme adımlarının kapsamı konusunda taraflar arasında henüz net bir uzlaşma bulunmadığını gösteriyor.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın son değerlendirmesinde İran’ın yüzde 60 saflığa kadar zenginleştirilmiş 440 kilogramdan fazla uranyuma sahip olduğu belirtilmişti. Ajans, İran’ın nükleer tesisleri ile malzeme stoklarına yeniden tam erişim talep ediyor.
Tahran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması çerçevesindeki haklarını korumak istiyor. Washington ise İran’ın uranyum zenginleştirmeyi tamamen durdurmasını talep ediyor. Tarafların nükleer programın kapsamı, denetimlerin niteliği ve yaptırımların kaldırılması başlıklarında henüz ortak bir metne ulaşamadığı anlaşılıyor.
Güven bunalımı doğrudan görüşmeyi zorlaştırıyor
Pezeşkiyan, Donald Trump ile yüz yüze görüşmenin önündeki temel engelin karşılıklı güven eksikliği olduğunu söyledi. İran Cumhurbaşkanı, önceki anlaşmaların uygulanmadığını ve yaptırım ile askeri baskının sürdüğünü öne sürdü. Pezeşkiyan, yazılı taahhütlerin uygulanmasının yeni bir diplomatik başlangıç için ön koşul olduğunu belirtti.
ABD tarafı ise İran’ın deniz yolları üzerinde denetim kurmasına veya gemilerden geçiş ücreti almasına karşı çıkıyor. Önceki mutabakatın, gemilerin rotası ve geçiş kuralları üzerindeki anlaşmazlık nedeniyle çöktüğü aktarılıyor. İran, gemilerin belirlenen koridorları kullanması ve ilgili makamlarla koordinasyon sağlaması gerektiği görüşünde.
Doğrudan görüşme gerçekleşmese de iki ülkenin heyetleri arabulucular aracılığıyla temas kuruyor. Diplomatik kanalların açık kalması, Hürmüz Boğazı’ndaki krizin askeri tırmanmaya dönüşmesini önleme bakımından önem taşıyor. Ancak tarafların savaş, yaptırımlar ve nükleer faaliyetler konusundaki temel talepleri arasındaki mesafe devam ediyor.
Bölgesel deniz güvenliği ve enerji piyasası etkisi
Diplomatik ilerleme beklentisi petrol piyasasına yansıdı. Brent petrolün varil fiyatı 25 Eylül işlemlerinde 2,28 dolar ya da yüzde 2,1 düşüşle 104,32 dolara geriledi. Batı Teksas türü ham petrolün varili ise 2,20 dolar ya da yüzde 2,3 kayıpla 92,41 dolardan kapandı. Haftalık görünümde Brent petroldeki artış yüzde 1’in altında kalırken, Batı Teksas türü ham petrol yaklaşık yüzde 8 değer kaybetti.
Petrol fiyatlarındaki düşüşte ateşkes ihtimalinin yanı sıra ABD’nin dizel yakıt ihracatına sınırlama getirebileceğine ilişkin tartışmalar etkili oldu. Söz konusu ihtimal, ABD’deki rafinerilerin daha az ham petrol işleyeceği beklentisini güçlendirdi. Brent petrol ile Batı Teksas türü ham petrol arasındaki fiyat farkı üçüncü gününde de mayıs ayından bu yana en yüksek seviyesine çıktı.
Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamalar yalnızca İran ile ABD’yi etkilemiyor. Katar yönetimi, deniz trafiğindeki aksamanın Körfez ülkelerinin sevkiyatını da zorlaştırdığını açıkladı. Yemen’deki Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik füze ve insansız hava aracı saldırıları da dünyanın en büyük petrol ihracatçısının tedarik akışına ilişkin kaygıları artırıyor.
Pezeşkiyan’ın New York’taki mesajları, Tahran’ın askeri baskı ile diplomatik müzakereyi eş zamanlı yürüttüğünü gösteriyor. İran’ın yedi günlük planının somut sonuç üretip üretmeyeceği, ABD’nin vereceği yanıt ve tarafların denetim, seyrüsefer ile yaptırımlar konusunda uzlaşma kapasitesine bağlı olacak.
Sıkça Sorulanlar
İran Hürmüz Boğazı'nı ne zaman açmayı öneriyor?
İran'ın önerisine göre ABD'nin çerçeveyi kabul etmesinden sonra yedi günlük bir takvim başlayacak. Hürmüz Boğazı'nın altıncı gün yeniden açılması, yedinci gün kapsamlı müzakerelere geçilmesi planlanıyor.
ABD ile İran arasındaki planın temel unsurları nelerdir?
Aşamalı plan, İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğini yeniden başlatmasını ve ABD'nin İran'a uyguladığı ekonomik kısıtlamalar konusunda adım atmasını öngörüyor. Nükleer dosya, denetimler ve yaptırımlar da müzakere başlıkları arasında bulunuyor.
İran nükleer programında esneklik gösterecek mi?
Mesud Pezeşkiyan denetim ve zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilmesine açık olduklarını söyledi. Buna karşılık üst düzey bir İranlı yetkili, Hürmüz Boğazı planı kabul edilse bile İran'ın nükleer programındaki tutumunda esneklik olmayacağını bildirdi.
Hürmüz Boğazı petrol piyasası için neden önem taşıyor?
Hürmüz Boğazı'ndan savaş öncesinde küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20'si geçiyordu. Boğazdaki kesinti riski, Körfez'den yapılan enerji sevkiyatını ve uluslararası petrol fiyatlarını doğrudan etkiliyor.
ABD-İran diplomasisi petrol fiyatlarını nasıl etkiledi?
Ateşkes ve Hürmüz Boğazı'nın açılacağı beklentisiyle Brent petrol 104,32 dolara, Batı Teksas türü ham petrol ise 92,41 dolara geriledi. Her iki gösterge de 25 Eylül işlemlerinde yaklaşık yüzde 2 değer kaybetti.