Trump, İran’ın yedi günlük Hürmüz teklifini reddetti
ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yedi gün içinde yeniden açma, bölgesel çatışmaları durdurma ve nükleer görüşmelere başlama teklifini reddetti. Trump, 26 Eylül’de Beyaz Saray önünde gazetecilere yaptığı açıklamada, İran’ın önerdiği anlaşmayı kabul etmeyeceğini söyledi. Reddin ardından boğazdaki ticari geçişlerin yeniden normalleşmesi için öngörülen takvim askıda kaldı.
İran’ın önerisi; ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını kaldırmasını, İran petrol satışlarına uygulanan yaptırımları hafifletmesini, dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılmasını ve Lübnan ile Yemen’i de kapsayan bölgesel ateşkese uyulmasını içeriyordu. Tahran, koşulların kabul edilmesi hâlinde ilk adımların dört ila beş gün içinde atılacağını, Hürmüz Boğazı’nın altıncı gün açılacağını ve nükleer görüşmelerin yedinci gün başlayacağını bildirmişti.
Pezeşkiyan, İran’ın nükleer silah üretme hedefi bulunmadığını yineledi. İran Cumhurbaşkanı, nükleer silah geliştirmeyi İslam açısından yasak kabul ettiklerini söyledi. Pezeşkiyan ayrıca, yeni görüşmelerde denetim koşullarının uzlaşmayla belirlenmesi hâlinde BM nükleer denetçilerinin İran’a girişine izin vermeye hazır olduklarını açıkladı. Buna karşılık Washington, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen sonlandırmasını istiyor.
İran’ın önerisi, yalnızca nükleer denetim başlığını değil, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin yeniden başlamasını da kapsıyor. Tahran, ABD’nin İran’ın sunduğu çerçeveyi kabul etmesi durumunda uygulama adımlarının başlayabileceğini bildiriyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin de boğazın yedi gün içinde açılması ve görüşmelerin yeniden başlatılması yönünde teklif sunduğu aktarılmıştı.
Hürmüz Boğazı’nda ticari geçişler sınırlı kaldı
İran’ın genişletilmiş önerisine rağmen Hürmüz Boğazı’nda normal ticari deniz trafiği henüz yeniden kurulmadı. Güncel gemi izleme verileri, geçiş sayısının kriz öncesi günlük seviyelerin çok altında kaldığını gösteriyor. Boğaz, Basra Körfezi’ndeki petrol ve doğal gaz ihracatı için başlıca geçiş noktalarından biri olduğu için aksama küresel enerji sevkiyatını doğrudan etkiliyor.
Bazı takip verileri, boğazdan geçen günlük petrol hacmini kriz öncesi seviyelerin yaklaşık yarısı veya altında gösterirken, farklı değerlendirmelerde daha yüksek hacimler yer alıyor. Son 10 günlük ortalamada günde yaklaşık 18 geminin geçiş yaptığı, bazı günlerde sayının dokuza düştüğü bildiriliyor. Ölçümlerdeki fark; gemilerin izleme sistemleri, uydu görüntüleri ve geçiş tanımlarındaki farklılıklardan kaynaklanıyor. Ancak tüm değerlendirmeler, deniz taşımacılığının olağan düzeyine dönmediği konusunda birleşiyor.
Bölgede güvenlik riski de sürüyor. Umman açıklarında bir kuru yük gemisinin 23 Eylül’de isabet alarak yangın çıkardığı, olayda bir denizcinin öldüğü bildirildi. Musandam açıklarında tespit edilen petrol tabakasının kıyı ekosistemleri ve balıkçı limanları için risk oluşturduğu da raporlara yansıdı.
ABD ile İran arasında güven sorunu sürüyor
Pezeşkiyan, ABD ile doğrudan görüşmenin önündeki temel engelin karşılıklı güven eksikliği olduğunu söyledi. İran Cumhurbaşkanı, yaptırımlar, askeri saldırılar ve önceki anlaşmalara uyulmadığı iddiası nedeniyle Washington’ın yeni bir mutabakata bağlı kalacağına dair kuşku duyduklarını belirtti.
Tahran, dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılmasını, deniz ablukasının kaldırılmasını ve gemilere yönelik engellemelerin sona ermesini talep ediyor. İran yönetimi, kabul edeceği bir anlaşmanın yükümlülüklerine uyacağını ve nükleer denetim düzenlemelerinin müzakerelerde karara bağlanabileceğini bildiriyor. ABD yönetimi ise deniz geçişlerinin güvenliği ile İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin doğrulanabilir güvenceler arıyor.
Trump’ın teklifi açıkça reddetmesi, yedi günlük ateşkes ve boğazın açılması planının uygulanmayacağını gösterdi. Buna rağmen arabulucular üzerinden yürütülen temasların tamamen kesildiğine ilişkin açıklama yapılmadı. Tarafların nükleer program, yaptırımlar, deniz geçiş güvenliği ve bölgesel çatışmalar konusundaki temel talepleri arasında geniş fark bulunuyor.
Katar’ın, ABD ile İran arasındaki dolaylı temaslarda arabuluculuk yaptığına ilişkin haberler de sürüyor. Tarafların karşılıklı taleplerinde henüz uzlaşamaması, nükleer denetim teklifinin bağlayıcı bir anlaşmaya dönüştüğü anlamına gelmiyor.
Enerji taşımacılığı ve fiyatlar üzerindeki baskı
Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizlik, petrol piyasalarında dalgalanmaya neden oluyor. Brent petrolün 24 Eylül’de varil başına 106 doların üzerine çıktığı, 26 Eylül sabahında ise 104 dolar civarına gerilediği bildirildi. Fiyatlardaki hareket, İran’ın diplomatik açılımı ile boğazdaki fiilî geçiş sorunlarının aynı anda sürmesinden kaynaklanıyor.
Boğazın uzun süre sınırlı kalması, petrol taşıyan tankerlerin alternatif güzergâh aramasına, sigorta ve nakliye maliyetlerinin yükselmesine neden olabilir. Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz’e uzanan boru hattı gibi alternatifler bazı sevkiyatları desteklese de Hürmüz Boğazı’nın kapasitesini bütünüyle ikame edemiyor.
Nükleer denetim teklifinin somut bir anlaşmaya dönüşmesi için denetçilerin yetki alanı, denetim takvimi, yaptırımların durumu ve deniz geçişlerinin güvenliği konusunda ayrı başlıklarda uzlaşma gerekiyor. ABD’nin teklifi reddetmesi, Hürmüz Boğazı’ndaki ticari hareketliliğin ve nükleer diplomasi trafiğinin kısa vadede belirsiz kalacağını gösteriyor.
Sıkça Sorulanlar
Donald Trump, İran'ın Hürmüz Boğazı teklifini neden reddetti?
Donald Trump, İran'ın yedi gün içinde boğazı açma ve nükleer görüşmeleri başlatma teklifini kabul etmedi. ABD, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen sonlandırmasını ve deniz geçişleri için doğrulanabilir güvenlik güvenceleri verilmesini istiyor.
İran Hürmüz Boğazı'nın açılması için hangi şartları öne sürdü?
İran, deniz ablukasının kaldırılmasını, petrol yaptırımlarının hafifletilmesini, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını ve bölgesel ateşkese uyulmasını talep etti. Tahran, şartlar kabul edilirse deniz geçişlerinin yedi gün içinde normale dönebileceğini bildirdi.
İran BM nükleer denetçilerinin ülkeye girişine izin verecek mi?
Mesud Pezeşkiyan, nükleer müzakereler kapsamında denetim düzenlemeleri üzerinde anlaşılması hâlinde BM nükleer denetçilerinin İran'a girişine izin vermeye hazır olduklarını söyledi. İran, nükleer silah geliştirme hedefi bulunmadığını da yineledi.
Hürmüz Boğazı'ndaki geçişler şu anda ne durumda?
Hürmüz Boğazı'ndaki ticari geçişler kriz öncesi seviyelere dönmedi. Son 10 günlük ortalamada günde yaklaşık 18 geminin geçtiği, bazı günlerde geçiş sayısının dokuza kadar düştüğü bildirildi.