Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, eyalette ölüm cezası alan 548 kişinin cezalarını şartlı tahliye imkânı olmaksızın müebbet hapse çevirmek üzere af yetkisini kullandı. 5 Kasım Perşembe günü açıklanan karar, Kaliforniya’da 2006’dan beri fiilen uygulanmayan idam cezalarının gelecekteki yönetimler döneminde infaz edilmesini engellemeyi amaçlıyor. Karar, eyaletin ölüm sırasındaki en geniş kapsamlı ceza indirimi olarak öne çıkıyor.
Newsom, Kaliforniyalılara yazdığı mektupta devlet eliyle infazın eyaletin değerleriyle bağdaşmadığını söyledi. Gavin Newsom, ölüm cezası sisteminin hukuki ve ahlaki bakımdan adil işletilemeyeceğini, hatalı mahkûmiyet ve eşitsiz uygulama riskinin sürdüğünü vurguladı. Vali, kurbanların unutulmayacağını ancak hükümlülerin cezaevinde şartlı tahliye olanağı olmadan hayatlarını tamamlayacağını belirtti.
548 hükümlünün cezası müebbete çevriliyor
Karar, ölüm cezası altında bulunan 548 kişiyi kapsıyor. Bazı kayıtlar, cezaevi sisteminde ölüm sırasındaki kişi sayısını daha yüksek gösterse de valiliğin af işlemi için açıkladığı kapsam 548 hükümlüden oluşuyor. Fark, kayıt tarihleri, hukuki statüsü değişen dosyalar ve cezaevi sınıflandırmalarından kaynaklanabiliyor.
Cezaların tamamı aynı usulle kesinleşmeyecek. Vali, ölüm cezalarının yaklaşık yüzde 40’ını doğrudan af yetkisiyle müebbete çevirebiliyor. Daha önce ağır suçtan hüküm giymiş veya ölüm sırasındayken ek suç işlemiş kişilerin yer aldığı dosyaların yaklaşık yüzde 60’ı ise Kaliforniya Yüksek Mahkemesinin inceleme ve onayını gerektiriyor.
Yüksek Mahkemenin onayı gereken dosyalar, Gavin Newsom’ın görev süresi ocak ayında sona ermeden önce sonuçlanmayabilir. Mahkemenin daha önce benzer af başvurularından bazılarını gerekçesini ayrıntılandırmadan reddetmiş olması, kararın hukuki uygulama aşamasını önemli kılıyor. Onay verilmeyen dosyalarda ölüm cezasının hukuki durumu ayrıca değerlendirilecek.
Kaliforniya’da son infaz 2006 yılında yapıldı
Kaliforniya, ABD’de ölüm sırasındaki mahkûm sayısının en yüksek olduğu eyaletlerden biri olarak biliniyor. Eyalette son infaz, 17 Ocak 2006’da zehirli iğne yöntemiyle gerçekleştirildi. Seçmenler ölüm cezasını 1978’de yeniden yürürlüğe koyduktan sonra eyalette 13 kişi infaz edildi.
Gavin Newsom, göreve geldikten kısa süre sonra 2019’da infazlara moratoryum getirmişti. Vali yönetimi, San Quentin’deki infaz odasını da kaldırdı; ölüm cezası alan mahkûmların çoğu, tecrit koşullarından başka cezaevlerine nakledildi. Yeni karar, moratoryumun ötesine geçerek kapsamdaki kişilerin cezalarını resmen değiştirmeyi hedefliyor.
Kaliforniya yasalarında ölüm cezası hâlâ yer alıyor. Newsom’ın af kararı, savcıların gelecekte ölüm cezası talep etmesini veya mahkemelerin bu cezayı vermesini tek başına yasaklamıyor. Ölüm cezasının eyalet hukukundan tamamen çıkarılması için anayasal ve yasal değişiklik gerekiyor.
Vali kararını adalet sistemiyle gerekçelendirdi
Gavin Newsom, ölüm cezası davalarının yüksek maliyet yarattığını, uzun temyiz süreçlerinin hem mahkemeler hem de aileler üzerinde ağır yük oluşturduğunu savundu. Eyalette ölüm cezasına ilişkin otomatik temyizler ve habeas corpus başvuruları için yılda 200 milyon doları aşan harcama yapıldığı tahmin ediliyor.
Ölüm cezası karşıtları, sistemin gelir düzeyi düşük sanıklar ile beyaz olmayan sanıklar üzerinde orantısız sonuçlar ürettiğini söylüyor. Kaliforniya Yüksek Mahkemesi de 2024’te ölüm cezası yargılamalarındaki ırksal eşitsizliklere ilişkin istatistiklerin ciddi kaygı yarattığına işaret etmişti. Eyalet yargısında ölüm cezasının anayasaya uygunluğunu hedef alan dava ve incelemeler sürüyor.
Gavin Newsom, kararın mesleki hayatındaki en zor kararlardan biri olduğunu kabul etti. Vali, ölüm cezası alan kişilerin işlediği suçların ağırlığını inkâr etmediğini, ancak devletin insan öldürmesinin adaletin sınırları içinde görülemeyeceği sonucuna vardığını söyledi.
Kurban yakınları ve hukukçular farklı görüşte
Karar, kurban yakınları arasında da farklı tepkilere neden oldu. Bazı aileler, yıllarca süren temyiz ve infaz beklentisinin acıyı uzattığını; şartlı tahliyesiz müebbet hapsin daha net ve kalıcı bir yaptırım sunduğunu düşünüyor. Bazı aileler ise ölüm cezasının kaldırılmasını, yakınlarının öldürülmesi nedeniyle bekledikleri adaletin eksilmesi olarak değerlendiriyor.
Hukukçular, kararın günlük cezaevi koşullarında ilk aşamada sınırlı değişiklik yaratabileceğini belirtiyor. Kaliforniya’da infaz odasının kaldırılmış olması ve 2019’dan beri moratoryum uygulanması nedeniyle, mahkûmların çoğu zaten infaz takviminden uzaktı. Buna karşılık cezaların müebbete çevrilmesi, sonraki valilerin aynı kişiler hakkında infaz kararı alma ihtimalini ortadan kaldırıyor.
Newsom’ın görevinin son aylarında aldığı karar, 2028 başkanlık yarışı ihtimali bağlamında da tartışılıyor. Ölüm cezasına destek ülke genelinde hâlâ güçlü olsa da Kaliforniya’da destek son yıllarda geriledi. Karar, eyaletin ölüm cezası politikasını fiilen daha da sınırlarken, hukuken tamamen kaldırılması tartışmasını açık tutuyor.
Ölüm cezasının hukuki geleceği belirsizliğini koruyor
Kaliforniya’nın bir sonraki yönetiminin infazları yeniden başlatması, yalnızca siyasi iradeye bağlı görünmüyor. Yetkililerin yeni bir infaz protokolü hazırlaması, ilaç tedarik etmesi, fiziksel altyapıyı yeniden kurması ve uzun hukuk süreçlerini tamamlaması gerekecek. Uzmanlar, böyle bir girişimin yıllar sürebileceğini ve yüksek maliyet doğuracağını belirtiyor.
Gavin Newsom’ın af işlemi, ölüm cezası altındaki 548 kişi bakımından kalıcı sonuç doğurmayı amaçlıyor. Kaliforniya Yüksek Mahkemesinin onayına bağlı dosyalar sonuçlandıktan sonra, eyaletin ölüm sırası nüfusunun hukuki görünümü daha netleşecek. Ölüm cezasının eyalet yasalarından çıkarılıp çıkarılmayacağı ise yasama organı, mahkemeler ve seçmenlerin önündeki ayrı bir başlık olmaya devam edecek.
Sıkça Sorulanlar
Gavin Newsom kaç kişinin ölüm cezasını müebbete çevirdi?
Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, ölüm cezası alan 548 kişinin cezasını şartlı tahliye imkânı olmaksızın müebbet hapse çevirdi.
Kaliforniya'da ölüm cezalarının tamamı hemen kesinleşti mi?
Hayır. Vali yaklaşık yüzde 40'lık bölümde doğrudan yetki kullanabilirken, önceki ağır suç kayıtları veya cezaevi içi ek suçları bulunan kişilere ilişkin dosyaların yaklaşık yüzde 60'ı Kaliforniya Yüksek Mahkemesinin onayını gerektiriyor.
Kaliforniya'da son infaz ne zaman yapıldı?
Kaliforniya'da son infaz 17 Ocak 2006'da zehirli iğne yöntemiyle yapıldı. Gavin Newsom, 2019 yılında infazlara moratoryum getirmişti.
Newsom'ın kararı Kaliforniya'da ölüm cezasını tamamen kaldırdı mı?
Hayır. Af kararı 548 kişinin cezasını değiştiriyor, ancak ölüm cezası Kaliforniya yasalarında yer almaya devam ediyor. Ölüm cezasının tamamen kaldırılması için yasal veya anayasal değişiklik gerekiyor.