ABD Başkanı Donald Trump, Rusya ile Ukrayna’nın enerji tesislerine yönelik saldırıları derhal durdurmayı kabul ettiğini açıkladı. Ancak ateşkesin yalnızca petrol rafinerilerini kapsadığına ilişkin haberler bulunurken, anlaşmanın ayrıntıları kamuoyuyla paylaşılmadı. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, açıklamadan sonra Rusya’nın Harkiv’deki bir elektrik santralını ve doğal gaz üretim tesislerini vurduğunu bildirdi. Kremlin, 12 Ekim itibarıyla kesinleşmiş bir ateşkes anlaşmasını kamuoyu önünde doğrulamadı; görüşmelerin sürdüğünü açıkladı.
Trump’ın enerji ateşkesi açıklaması, Rus dizelinin ABD ve küresel pazara sevkine izin veren geçici lisans kararından iki gün sonra geldi. Petrol fiyatları açıklamanın ardından kısa süreli bir gerileme gösterse de Orta Doğu’daki yeni çatışmalar ve arz riskleri nedeniyle yeniden yükselişe geçti.
Ateşkes açıklamasının ardından saldırı iddiaları
Trump, 11 Ekim’de yaptığı paylaşımda Rusya ve Ukrayna’nın birbirlerinin enerji tesislerine yönelik saldırıları derhal durdurmayı kabul ettiğini söyledi. Ancak taraflara iletilen mutabakat metni ve doğrulama yöntemi açıklanmadı. Ateşkesin ilk aşamada petrol rafinerilerine saldırıların durdurulmasıyla sınırlı olduğu, elektrik santralleri ile iletim şebekelerini kapsayan daha geniş bir düzenlemenin ise sonraki görüşmelere bırakıldığı öne sürüldü.
Zelenskiy, Ukrayna’nın enerji ateşkesine Rusya’nın da aynı şartlara uyması halinde destek vereceğini açıkladı. Zelenskiy, ateşkesin yalnızca petrol rafinerilerini değil elektrik üretim tesislerini, iletim şebekelerini ve doğal gaz altyapısını da kapsamasını istedi. Harkiv’de bir termik santralin ve doğal gaz tesisinin insansız hava araçlarıyla hedef alındığı bildirildi.
Ayrıca Trump’ın Ukrayna’da lider değişimi ve seçim yapılması yönündeki çağrılarına yanıt veren Zelenskiy, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in 60 günlük bir ateşkesi kabul etmesi halinde seçime gitmeye hazır olduğunu belirtti. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise temasların sürdüğünü ancak kalıcı bir barış istediklerini bildirdi.
Rus dizeli için sevkiyat takvimi açıklandı
Trump, Rusya’nın ilk aşamada 300 bin tondan fazla dizeli derhal Amerikan ve küresel alıcılara göndereceğini söyledi. Kasım ayında 500 bin tonluk ek sevkiyat planlanırken, ardından 1 milyon ton daha dizelin piyasaya verilmesi öngörülüyor.
Trump’ın paylaşımına göre Rus rafinerilerinin durumuna bağlı olarak kısa süre içinde 3 milyon tonluk ilave dizel sevkiyatı da yapılacak. Açıklanan miktarlar, toplamda en az 4,8 milyon tonu aşan bir arz planına karşılık geliyor.
Sevkiyatların hangi limanlardan yapılacağı ve ticari alıcıların kimler olacağı henüz açıklanmadı. ABD yönetimi, Rus rafinerilerinin üretim kapasitesindeki düşüşe rağmen bu adımla küresel dizel açığını kapatmayı hedefliyor.
Geçici lisans ve ABD Kongresi’nden gelen tepkiler
ABD Hazine Bakanlığına bağlı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi, Rus dizelinin satışı, teslimatı, boşaltılması ve ithalatına izin veren geçici genel lisansı yürürlüğe koydu. Lisans, 9 Ekim itibarıyla yüklenmiş teslimatlar için 7 Nisan 2027’ye kadar geçerli olacak.
Karar, ABD Kongresi’nde hem Cumhuriyetçi hem de Demokrat senatörlerin sert tepkisine yol açtı. İki partiden senatörler yaptıkları ortak açıklamada, 2022 yılında çıkarılan yasayla Rus enerji ithalatının yasaklandığını hatırlatarak yönetimi karardan geri dönmeye çağırdı. Temsilciler Meclisi üyeleri de Rus petrol alımlarını tamamen engelleyecek yeni bir yasa tasarısı hazırlığı başlattı.
Yüksek fiyatlar ve arz kesintileri kararın arkasında
Dizel fiyatları, şubat ayında başlayan İran savaşı ve Rusya-Ukrayna savaşındaki enerji altyapısı saldırılarının ardından keskin biçimde yükseldi. ABD’de dizelin galon fiyatı belirli eyaletlerde 7 ila 8 dolar seviyelerine kadar tırmandı. Yakıt maliyetleri, tarım ve taşımacılık sektörlerini doğrudan etkiliyor.
Trump, düşük dizel fiyatlarını iç ekonomi ve yaklaşan ara seçimler öncesinde öncelik olarak tanımladı. Ancak eleştirmenler, bu adımın Moskova’ya savaş finansmanı sağlayacağını öne sürüyor.
Petrol piyasasında Orta Doğu gerilimi öne çıktı
Dizel anlaşması duyurusu sonrası vadeli fiyatlarda düşüş görülse de Orta Doğu’daki gelişmeler piyasaları yeniden hareketlendirdi. Suudi Arabistan’daki havalimanı saldırısı ve Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer yapan tankerlere yönelik insansız hava aracı saldırıları petrol fiyatlarını iki haftanın en yüksek seviyesine çıkardı.
Brent petrolün varil fiyatı 106 doların üstüne çıkarken, ABD ham petrolü de 93 dolar seviyesine yükseldi. Analistler, jeopolitik risk priminin yüksek kalmaya devam ettiğini belirtiyor.
Uluslararası tepkiler ve yaptırım kararları
Karar, Avrupa ülkeleri tarafından da eleştiriyle karşılandı. İsveç, Estonya ve İngiltere yetkilileri, Rus enerji gelirlerine gevşeme getirilmesinin Moskova’nın askeri kapasitesini güçlendireceği yönünde uyarılarda bulundu.
Avrupa Birliği Dışişleri Bakanları ise ABD’nin adımlarına yanıt olarak Rusya’nın askeri-endüstriyel kompleksini hedef alan yeni yaptırım paketini kabul etti. AB yetkilileri, Moskova üzerindeki ekonomik baskının sürdürülmesi gerektiğini vurguladı.
Sıkça Sorulanlar
ABD, Rus dizeline neden geçici muafiyet tanıdı?
ABD yönetimi, küresel ve yerel pazarlarda tırmanan dizel fiyatlarını düşürmek, tarım ve taşımacılık sektörlerindeki maliyet baskısını hafifletmek amacıyla Rus dizeli için geçici bir genel lisans yayımladı.
Ukrayna, enerji ateşkesi açıklamasına nasıl yanıt verdi?
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, ateşkesin ancak Rusya'nın da tüm enerji ve gaz altyapısına yönelik saldırıları durdurması şartıyla geçerli olacağını belirtti.
ABD Kongresi karara nasıl tepki gösterdi?
ABD Kongresi'ndeki iki partili senatör grubu, kararın 2022'de çıkarılan Rus enerji ithalatı yasağını ihlal ettiğini belirterek yönetime karardan geri dönmesi çağrısında bulundu.
Açıklamaların ardından petrol fiyatları nasıl değişti?
Ateşkes açıklamasıyla gerileyen petrol fiyatları, Orta Doğu'daki havalimanı ve tanker saldırıları nedeniyle yeniden yükselerek son iki haftanın en yüksek seviyesine çıktı.