Google’ın Debug programı, hastalık taşıyan Aedes aegypti sivrisineklerinin sayısını azaltmak amacıyla ABD’de geniş çaplı bir biyolojik mücadele uygulaması için izin istedi. Program, laboratuvarda Wolbachia bakterisi taşıyacak şekilde yetiştirilen erkek sivrisinekleri Kaliforniya ve Florida başta olmak üzere belirlenen alanlara bırakmayı planlıyor. İzin sürecini ABD Çevre Koruma Ajansı yürütecek.
Planlanan uygulama, sivrisinek sayısını artırmak için değil, hedef türün üreme döngüsünü bozarak sonraki nesillerdeki sayıyı düşürmek için tasarlandı. Salınacak erkek sivrisineklerin insanları ısırmaması, uygulamanın halk sağlığı bakımından temel unsurlarından biri olarak gösteriliyor.
İzin başvurusu Aedes aegypti türünü hedefliyor
Aedes aegypti; dang humması, chikungunya, Zika virüsü ve sarı humma gibi hastalıkların yayılmasında rol oynayabilen türler arasında yer alıyor. Tür, ağırlıkla tropikal ve subtropikal iklimlerde görülse de yükselen sıcaklıklarla birlikte yeni coğrafyalara yayılıyor.
Sivrisinek kaynaklı hastalıklar, küresel halk sağlığı açısından önemli bir yük oluşturuyor. Aedes aegypti ile mücadelede kullanılan yöntemler arasında larva üreme alanlarının ortadan kaldırılması, ilaçlama, steril erkek salımı ve bakteriye dayalı biyolojik kontrol bulunuyor. Debug programının başvurusu, hedef türün doğrudan üreme kapasitesini azaltmaya odaklanan Wolbachia yöntemini esas alıyor.
Uygulama yalnızca belirlenen türü hedefliyor. Uzmanlar, hedefe özgü tasarım nedeniyle yöntemin diğer canlılar ve geniş ekosistem üzerinde sınırlı etki yaratmasının beklendiğini bildiriyor. Ancak saha uygulamalarında yerel çevre koşulları, salım sıklığı ve halkın bilgilendirilmesi belirleyici önem taşıyor.
Wolbachia erkek sivrisineklerde nasıl işliyor?
Wolbachia, birçok böcek türünde doğal olarak bulunan bir bakteri. Aedes aegypti sivrisinekleri ise doğal koşullarda Wolbachia taşımıyor. Laboratuvar ortamında bakterinin verildiği erkek Aedes aegypti sivrisinekleri, yetişkinliğe ulaştıktan sonra dişilerden ayrılıyor ve yalnızca erkek bireyler salım için kullanılıyor.
Wolbachia taşıyan bir erkek sivrisinek, bakteriyi taşımayan yabani bir dişiyle çiftleştiğinde yumurtalarda sitoplazmik uyumsuzluk oluşuyor. Söz konusu uyumsuzluk, yumurtaların gelişmesini veya açılmasını engelliyor. Hedef bölgedeki yabani Aedes aegypti popülasyonunun zaman içinde azalması bekleniyor.
Erkek sivrisinekler kanla beslenmediği ve insanları ısırmadığı için salımın doğrudan hastalık bulaştırma riski yaratmadığı belirtiliyor. Buna karşılık, hedef dişilerle yeterli düzeyde çiftleşmenin sağlanması gerekiyor. Salınan erkek sayısı, hedef alanın büyüklüğüne ve yabani popülasyonun yoğunluğuna göre belirlenecek.
Singapur denemeleri ve araştırma sonuçları ne söylüyor?
Wolbachia temelli uygulamalar daha önce farklı ülkelerde denendi. Singapur’daki erkek sivrisinek salımlarının ardından birkaç ay içinde dang humması vakalarında yüzde 70’e varan düşüş bildirildi. Brezilya’daki çalışmalar da Wolbachia kullanımının dang virüsünün yayılımını azaltabileceğine işaret etti.
Araştırmalarda iki ayrı yaklaşım öne çıkıyor. Debug programının başvurusunda yer alan yaklaşımda yalnızca Wolbachia taşıyan erkekler salınıyor; amaç, çiftleşme yoluyla yumurtaların gelişimini engellemek. Popülasyon değiştirme adı verilen diğer yaklaşımda ise Wolbachia taşıyan erkek ve dişi sivrisinekler birlikte bırakılıyor.
Popülasyon değiştirme yönteminde bakterinin sonraki kuşaklara aktarılması ve sivrisineklerin bazı virüsleri taşıma kapasitesinin azalması hedefleniyor. Erkek salımına dayalı yöntem ise hedef popülasyonu doğrudan baskılamayı amaçlıyor. İki yöntem arasındaki temel fark, bakterinin yabani popülasyonda kalıcılaşma ihtimali ve uygulamanın tekrar gereksinimi.
Düzenli salım ihtiyacı maliyeti artırabilir
Epidemiyoloji uzmanı Chantal Vogels, yalnızca erkek sivrisinek salımına dayalı uygulamaların Wolbachia bakterisini yabani popülasyona kalıcı biçimde yerleştirmediğini belirtiyor. Hedef türün sayısını düşük tutmak için düzenli aralıklarla yeni erkek sivrisinek salımı gerekebilir.
Düzenli üretim, cinsiyet ayrımı, taşıma ve saha salımı; yöntemin lojistik maliyetini artırabilecek başlıklar arasında bulunuyor. Etkinin sürmesi için uygulamanın aynı bölgelerde uzun süre tekrarlanması gerekebilir. Bu nedenle izin başvurusu, yalnızca sağlık etkisi bakımından değil, operasyon kapasitesi ve bütçe bakımından da değerlendirilecek.
Toplumun uygulamaya yaklaşımı da projelerin başarısında etkili oluyor. Yaşam alanlarına sivrisinek bırakılması ilk aşamada kaygı yaratabilse de Wolbachia mekanizması ve erkek sivrisineklerin ısırmadığı bilgisi paylaşıldıkça destek artabiliyor. Singapur’daki bir ankette katılımcıların yüzde 97’si, sivrisinek popülasyonunu azaltmak için Wolbachia kullanılmasına karşı olmadığını bildirdi.
ABD’deki izin değerlendirmesinin ardından programın hangi bölgelerde, hangi yoğunlukta ve ne kadar süreyle uygulanacağı netleşecek. Halk sağlığı yetkililerinin salım sonuçlarını sivrisinek yoğunluğu ve hastalık vakaları üzerinden izlemesi bekleniyor.
Sıkça Sorulanlar
Google’ın sivrisinek salımı projesinin amacı nedir?
Google’ın Debug programı, Aedes aegypti sivrisineklerinin üreme başarısını azaltarak dang humması, Zika, chikungunya ve sarı humma gibi hastalıkların bulaşma riskini düşürmeyi hedefliyor.
Wolbachia taşıyan erkek sivrisinekler insanları ısırır mı?
Hayır. Kanla beslenen ve insanları ısıran sivrisinekler dişilerdir; proje kapsamında doğaya yalnızca erkek Aedes aegypti sivrisineklerinin bırakılması planlanıyor.
Wolbachia yöntemi sivrisinek popülasyonunu nasıl azaltır?
Wolbachia taşıyan erkekler, bakteriyi taşımayan yabani dişilerle çiftleştiğinde yumurtalarda gelişimi engelleyen biyolojik uyumsuzluk oluşur. Yeni sivrisineklerin azalmasıyla hedef popülasyonun zaman içinde baskılanması amaçlanır.
Sivrisinek salımlarının düzenli tekrarlanması gerekir mi?
Yalnızca erkek sivrisinek salımına dayalı yöntemlerde düzenli salım gerekebilir. Wolbachia bakterisi yabani popülasyona kalıcı biçimde yerleşmediği için etkinin sürdürülmesi, yeni erkek sivrisineklerin belirli aralıklarla bırakılmasına bağlı olabilir.